Review

Ullmann beschrijft eenzaamheid en armoede met meesterhand

Met meesterhand beschrijft de Zwitserse Regina Ullmann de eenzaamheid en armoede die ze zo goed kende.

Silsersee, Zwitserland. Ullmann wandelde vaak tot na middernacht door de natuur. Beeld Getty Images

De levenslang vrijgezelle vrouw viel in gezelschap vooral door haar zwijgen op. Ter bestrijding van depressies wandelde ze vaak tot na middernacht over landwegen. Als kind heette ze 'achterlijk' en zat ze op een school voor geestelijk licht gehandicapte kinderen. Ze verloor haar vader al vroeg, haar Joodse moeder pleegde zelfmoord. Als twintiger werd ze twee keer zwanger van getrouwde mannen; de meisjes die ze kreeg, bracht ze bij pleegouders onder.

Zo de Zwitserse Regina Ullmann (1884-1961) met íéts bekend was, dan wel eenzaamheid en armoede. Die kan ze dan ook met meesterhand beschrijven in de verhalen die ze in 1921 bundelde in Die Landstrasse, destijds door mentor Rainer Maria Rilke enigszins bekend geworden, en nu als De landweg verschenen in een Nederlandse vertaling bij Lebowski, de uitgever die zich de laatste tijd ook inzet voor Ullmanns vakbroeder Robert Walser.

Net als bij hem is haar evidente eenzaamheid nooit louter deprimerend, hoeveel haveloze herbergen met doofstomme uitbaatsters en kromgebogen knechten ze ook op haar pad aantreft. We komen allemaal uit het paradijs voort, 'we zijn er mee begonnen', was Ullmanns levensmotto, en we moeten ervoor zorgen het niet helemaal 'op te maken', zodat je bij het sterven toch blij kunt zijn te hebben geleefd.

Regina Ullmann
De landweg
Fictie
****
Vertaald uit het Duits door Josephine Rijnaarts.
Lebowski; 174 pagina's; euro 19,99.

Dat kan leiden tot dit soort passages, waarvan de toon er inderdaad het beste van probeert te maken: 'Wat is armoede toch snel reisvaardig. Twee bundeltjes en de zondagse kleren die je aanhebt, en je hoeft al niet bang meer te zijn dat je iets vergeet. Binnen heb je aan één blik genoeg om in je op te nemen wat er staat en hoe het er staat. De potplanten en de armzalige bloembedjes in de tuin zijn misschien de enigen die je met hun kleurige ogen proberen tegen te houden.'

Als het je weg is om alleen te zijn, dan kun je onderweg je aandacht geheel richten op de kinderen en de natuur die zich belangeloos aandienen. Zo hangen er twee vogelkooien aan de muren naast de ramen van het huis van een gebochelde vioolbouwer. In beide kooien zit een goudvink. Ze zijn in de rui. Om ze te herinneren aan de lente, heeft hun baas een groen doekje op hun kooien gelegd. Een van de twee vinken zingt 'alsof hij een klaterend beekje was dat op het idee was gekomen zelf de noten te zingen die er in liedjes aan werden toegeschreven. Het klonk alsof het liedje zich het liedje zelf weer voor de geest haalde.'

Dat is het muziekje van Regina Ullmann, die haar geluid vond door van zichzelf uit te gaan, ongeacht de conventies en de consequenties. Dat leverde haar geen rijkdom op. Maar wel schreef ze prachtig over de muis die haar 's nachts met zijn geknaag uit de slaap hield, en hoe ze hem eerst nog op afstand weet te houden door een kaars te ontsteken. Maar na een paar nachten heeft die kaars geen afschrikwekkende werking meer: 'Trouweloos koos hij plotseling de kant van mijn vijand en werd hij in zijn kandelaar zelf een soort knagend wezen. Hij vrat mijn slaap weg en maakte de muis niet bang.' Het verhaal eindigt tragisch - voor de muis, en zonder dat de vertelster daar blij om kan zijn.

Met verwondering en zonder klagen schreef Regina Ullmann een klein oeuvre van verhalen en gedichten. Misschien was ze nooit echt alleen. Van de eenzaamheid maakte ze een metgezel die haar altijd trouw bleef.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden