analyse Vliegschaamte bij artiesten

Uitstoot tour Coldplay gelijk aan 25.572 transatlantische retourtjes. Kun je ‘groen’ touren?

Coldplay Beeld EPA

Om het milieu te sparen, tourt de band Coldplay niet meer. Veel artiesten voelen vliegschaamte. Kun je een wereldster zijn zonder te vliegen? En hoe organiseer je dan een festival? We onderzoeken de ecologische voetafdruk van een wereldtour en komen met vijf oplossingen.

Toen de Britse band Coldplay op 15 november 2017 het laatste concert van hun Head Full of Dreams-tournee had gegeven in Argentinië, kon de band omzien in verbazing. Coldplay had 122 shows gegeven, in Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Oceanië en Azië. De band had een gigantische productie de wereld over gezeuld en was daar trots op. ‘Coldplay heeft de wereld in vuur en vlam gezet’, liet team-Coldplay optekenen in het vakblad voor muziektechniek TPI Magazine. Alleen al de opgewekte stroom voor een enkele show was opzienbarend: ‘Genoeg om een middelgrote stad van energie te voorzien’, meldde de band voldaan.

We zijn nog geen drie jaar verder en de wereld is drastisch veranderd. Trots op een exorbitante, energieverslindende wereldtournee? Dat kun je met goed fatsoen niet meer zijn. Coldplay kondigde in november vorig jaar, net na het verschijnen van de nieuwe plaat Everyday Life, aan voorlopig niet meer op tournee te gaan. De CO2-uitstoot van een mondiale, rondreizende concertreeks is zo enorm, dat ze het niet meer te verantwoorden vinden. ‘We gaan de komende jaren nadenken over hoe we optreden en toeren milieuvriendelijker kunnen maken’, zei zanger Chris Martin tegen de Britse omroep BBC. De band was zich gaan realiseren dat ze de wereld met hun vorige tournee bijna letterlijk in vuur en vlam hadden gezet.

Coldplays wereldtour begon in 2016 in Latijns-Amerika en deed in twee jaar vijf continenten aan.

Het tourneestatement was een schok voor de muziekindustrie, en natuurlijk voor de teleurgestelde fans. Aangevuurd door scholierenstakingen, klimaatprotesten en toespraken van activiste Greta Thunberg, was de festival- en concertbranche zich de laatste jaren al wel achter de oren gaan krabben. Bij congressen als Eurosonic Noorderslag in Groningen en het Amsterdam Dance Event ging het in toenemende mate over duurzaamheid en over ‘klimaatneutrale’ festivals en concertreeksen.

Maar het bleef vaak bij woorden. Natuurlijk: er waren clubs als het Britse Julie’s Bicycle en het Duitse Green Touring die een duurzamer creatieve industrie op poten probeerden te zetten met een lijst maatregelen (‘zorg voor vervoer over de weg met elektrische bussen en vrachtwagens’). En het Amsterdamse DGTL was al hard op weg een festival ‘zonder voetafdruk’, te worden, dankzij vernuftige recyclingsinstallaties en zo groen mogelijke energie. En grote festivals als Lowlands waren ook al jaren bezig met duurzaamheidsvraagstukken. Maar bij alle paneldiscussies en muziekfora stond altijd die enorme olifant in de kamer. De vliegschaamte. Een stoer dancefestival kan niet zonder een berg internationale dj’s, die allemaal per vliegtuig moeten worden aangevoerd, vanuit Melbourne of Miami. Die dj’s kunnen niet komen lopen, en ook niet met de trein.

Hetzelfde geldt voor bandjes met internationale aanhang die hun publiek willen opzoeken. Ze zullen op enig moment op een vliegtuig moeten stappen, en bij echt grote namen komen er nog een paar Boeings vol decorstukken en dansgezelschappen achteraan. En dan moet het vervoer per vrachtwagens en toerbussen nog beginnen én moet in al die megazalen of festivalweiden het licht nog worden ontstoken. En het vuur onder de hamburgers worden opgepookt. Dat alles stoot dus CO2 uit. Coldplay had de uiterste consequentie aanvaard. De enige manier om écht milieuvriendelijk te toeren, is niet toeren.

Met hun tourneestop legden ze indirect en misschien onbedoeld de bal bij de collega’s in de popindustrie. Kun je als band, popster of internationaal overvraagde dj ,nog met droge ogen in een kerosineslurpend vliegtuig stappen, soms bijna dagelijks? Kun je als artiest met de beste bedoelingen nog rondjes aarde maken, met je maatschappelijk betrokken liedjes?

De discussie kwam direct op gang, en 2020 zou zomaar het jaar van de toerschaamte kunnen worden, zeker als straks het festivalseizoen weer begint. De Amerikaanse zangeres Billie Eilish wilde fans die op zoek waren naar tickets voor haar shows voortaan eerst langs de website van de duurzaamheidsclub Global Citizen sluizen. Zodat haar fans zich bewust zouden worden van milieuproblematiek en klimaatverandering. Ook kondigde zij aan voortaan zo duurzaam mogelijk te gaan toeren. Hoe precies, dat gaan we nog meemaken.

De Britse band Massive Attack roerde zich ook, en kondigde aan ook klimaatneutraal te willen optreden, op welke manier dan ook. ‘Business as usual is over’, zei Massive Attacks Robert Del Naja. ‘We hebben jaren getoerd. Nu moeten we veranderen.’

En dat lijkt ook echt te gaan gebeuren. Een band of dj die uitgebreid en intercontinentaal gaat toeren, heeft ineens iets uit te leggen. En veelbetekenend: op het jaarlijkse Europese congres voor de popindustrie Eurosonic Noorderslag in Groningen gaan maar liefst elf panels over duurzaamheid en een groene muziekindustrie.

Is het dan echt zo erg, kun je je afvragen. Schiet de wereld (en het klimaat) iets op met het feit dat Coldplay niet meer gaat toeren (flauwe grappen van Coldplay-haters laten we hier even achterwege). Om dat te ontdekken, ging een datajournalist van de Volkskrant op onderzoek. Uitgerekend werd wat de vorige tournee van Coldplay aan voetafdruk heeft achtergelaten. 

De berekeningen zijn soms vrij ingewikkeld (hulde voor de datajournalistiek), maar we kunnen het hier ook in simpele bewoordingen noteren. Ja, het is echt erg. Een wereldtournee hakt erin. De vliegbewegingen van Coldplay, het stroomverbruik, de reisbewegingen van de fans naar concertzalen en het transport over de weg van vrachtwagens vol techniek en decorstukken leverden een uitstoot op van 44 duizend ton CO2. Dat is net zo veel uitstoot als 25.572 retourvluchten van Amsterdam naar New York zouden veroorzaken. En om het nog bevattelijker (en angstaanjagender) te maken: de tour stootte net zoveel CO2 uit als ruim 10 duizend Nederlandse huishoudens gedurende een heel jaar verbruiken aan gas en stroom. En dan is de berekening nog de gunstigste, voor Coldplay. Er zijn andere rekenmodellen die de verlichting van de concertzalen en de kantoren van podiummedewerkers meerekenen, en die komen op een nog veel hogere emissie uit.

Toeren, op de manier waarop duizenden bands dat wereldwijd decennialang hebben gedaan, is echt niet goed voor het milieu. Dat kunnen we zonder voorbehoud stellen. En vliegen is een grote boosdoener. Opzienbarend weetje: toen zangeres Beyoncé in 2016 naar het Verenigd Koninkrijk kwam met haar Formation-tournee, vlogen er zeven Boeing 747’s met materiaal achter haar aan. Daarna reed een konvooi van zeventig vrachtwagens van arena naar arena. En dan moesten de musici, de dansers, de backstage-crew en Beyoncé zelf nog op pad, in luxe touringcars. We bedoelen maar.

Er zal het komende jaar volop worden gepraat over duurzaam toeren en mogelijke alternatieven. Die allemaal nogal wat nadelen hebben, zoals u ziet bij ons overzicht hieronder. Op Coldplay wordt intussen al flink gemopperd. De band heeft makkelijk praten, wordt gezegd, omdat zij het al gemaakt hebben en voor hun succes niet meer afhankelijk zijn van optredens. Een beginnende band, dj of popster kan niet zonder tournee, ook al omdat de inkomsten uit verkoop van geluidsdragers de afgelopen jaren spectaculair zijn gekrompen.

Maar Coldplay heeft wel iets in werking gezet, en in ieder geval een complete bedrijfstak een zet de goede kant op gegeven. Staan we dankzij Coldplay aan de vooravond van een concertloos tijdperk? Of komt de creatieve industrie met geniale oplossingen? Dat gaat het jaar 2020 ons leren, en mogelijk wordt straks op festival en muzieksymposium Eurosonic Noorderslag vast een lepe voorzet gegeven.

Vijf milieuvriendelijke toeralternatieven

Op de congressen rond Eurosonic Noorderslag en het Amsterdam Dance Event werd de afgelopen jaren al veel gesproken over duurzaamheid en de livemuziekindustrie. Kunnen festivals klimaatneutraler worden, en zijn er alternatieven voor energieslurpende tournees? De onderstaande ideeën kwamen vaak ter sprake, inclusief voor- en vooral nadelen.

Beeld Isa Grutter

Compensatie

Wie toch, ondanks alles, op een verre vliegvakantie wil, kan zijn geweten sussen met een compensatieregeling. En dat kunnen bands en dj’s natuurlijk ook. Wordt er geld overgemaakt aan projecten voor duurzame energie of de aanplant van bossen, dan wordt de CO2-uitstoot gereduceerd, is het idee. En dan zit je lekkerder in je vliegtuigstoel.

Voordeel: ‘Hello Ziggo Dome! Hello Lowlands!’

Nadeel: Toeren wordt nog veel duurder en bovendien: écht duurzaam vliegen kan alleen door niet te vliegen, dus de compensatie verwent vooral het geweten van de uitstoter.

Livestreaming

Een beproefd concept, na jarenlange ervaring met livestreaming op YouTube en aanverwante platforms. Ja, je kunt als band natuurlijk een fraai uitgelicht concert geven in een megagrote concertzaal en dat optreden met de best mogelijke cameratechnieken doorstralen naar laptops wereldwijd, of zelfs bioscoopzalen. Het gebeurt al volop en neemt snel toe in populariteit, ook in de klassieke muziek. Het is misschien niet eens zo’n gek idee een dj naar het podium van Awakenings te streamen op een reusachtig scherm, als die dj zelf ook beelden krijgt van het publiek. Of je haalt een artiest als hologram naar de Ziggo Dome; ook dat gebeurt al met overleden artiesten.

Voordeel: Een gigantische reductie aan vlieg- en overige reisuren.

Nadeel: Een toch wat mindere livebeleving, in fysieke afwezigheid van de hoofdpersoon. Wil je voor een geskypete dj naar een festival?

Op locatie

In 2014 kondigde Kate Bush aan dat zij een reeks comebackconcerten zou geven. Niet op wereldtournee, maar op locatie. Bush gaf ruim twintig concerten op één en dezelfde plek: het Hammersmith Apollo in Londen. Het voorbeeld van Bush kreeg navolging. Bruce Springsteen bivakkeerde maandenlang te Broadway, New York, voor een lange serie theatrale praatconcerten.

Voordeel: Met een liveresidentie op locatie hoeft een artiest uiteraard niet op reis. En belangrijker: dat hoeft een enorme productie aan decors, beeldschermen en lichtbakken dus ook niet. Het scheelt vliegtickets maar ook rondrazende vrachtwagens.

Nadeel: Een megaprobleem voor het op-locatie-alternatief: het publiek moet op reis. En niet zo’n beetje ook. Dit zwaarwegende nadeel kan enigszins worden opgevangen door drie strategisch gelegen Europese locaties uit te kiezen voor een residentie, en drie Amerikaanse, et cetera. Zodat het publiek ook met trein, auto of bus kan afreizen.

Locals only

Een artistiek vrij ingrijpende maatregel voor festivals: de blik veel meer richten op dj’s, bands en artiesten uit de eigen omgeving. Dus: als Amsterdams dancefestival eerst kijken naar de gearriveerde dancesterren of opkomende talenten uit Amsterdam. En vervolgens de blik verleggen naar de Randstad, dan naar de provincie, en vervolgens naar de buurlanden, et cetera.

Voordeel: Festivals met een sterk lokaal karakter zijn véél klimaatneutraler vanwege de sterk gereduceerde reiskosten en natuurlijk vooral vlieguren. 

Nadeel: De keuze aan artiesten is beperkt, en de toeloop van het publiek waarschijnlijk ook.

Bus, boot, trein

Het vraagt om een geniale en extreem stressbestendige tourmanager, maar het kan wel: reizen zonder vliegtuig, per (elektrische) bus, trein en boot. Greta Thunberg heeft laten zien dat ze overal in de wereld kan opduiken voor congressen en politieke bijeenkomsten, dus waarom zouden bandjes dat niet kunnen?

Voordeel: Alternatief, minder vervuilend vervoer is erg effectief, en vermindert de CO2-uitstoot drastisch en direct aantoonbaar. En het publiek kan als vanouds worden bediend.

Nadeel: Een stevige tournee wordt een monsterklus, met onmogelijke treinschema’s, ellenlange bus- en bootreizen en oponthoud bij de douane (zéker na de Brexit). Billie Eilish mag voor een solide wereldtournee wel een paar jaar uittrekken. En zij zal haar nieuwe liedjes moeten schrijven in de kajuit, mét wijd opengesperde Ocean Eyes.

De Volkskrant sprak ook danceproducer én milieuwetenschapper Jayda G. over de voetafdruk van de muziekindustrie. 

Verantwoording

Het onderzoek naar de CO2-uitstoot is gebaseerd op de gegevens die Coldplay zelf bekend heeft gemaakt over het tourschema en het gebruik van vrachtwagens, tourbussen en stroomverbruik. Het CO2-verbruik van de reis van de toeschouwers is gebaseerd op eerdere vergelijkbare studies. De berekeningen van de Volkskrant zijn gecontroleerd door voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden