oog voor detail moordende pinguins

Uitgevreten walvissen, allesbehalve happy feet

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Unhappy feet (2010) van Jake en Dinos Chapman.

Jake en Dinos Chapman

Unhappy feet, 2010

Glasvezel, plastic en verschillende materialen

216 x 171 x 171 cm

H.E.R.O. Gallery Amsterdamte zien t/m 29 juni

Niemand gaat naar een museum om de les gelezen te worden. Leren wat goed en fout is, hoe we onze moraal zouden moeten afstemmen: dat doet de politiek wel, en de activisten, de kerk en de opiniepagina’s in de krant. Daar vind je stemmen die weten hoe het hoort en dat roeptoeteren alsof het allemaal kinderlijk vanzelfsprekend is. De kunst is er om de boel een beetje in de war te schoppen. Net genoeg, zodat je even uit balans raakt, van je zekerheden geveegd wordt, en op jezelf bent teruggeworpen om een oordeel te vormen. De kunst is de omkering. Jake en Dinos Chapman zijn de meesters van de omkering. Ze maken hilarisch Danteske hellevoorstellingen van speelgoed, porno van kinder-etalagepoppen, een monster van Ronald McDonald, en een kermisattractie van een martelwerktuig. Jake & Dinos trekken alles in het belachelijke, zodat de belachelijkheid van de werkelijkheid opnieuw tot je doordringt.

Nou was dat niet metéén wat er gebeurde toen ik in H.E.R.O. Gallery voor deze uitgevreten walvissen stond. Als er al een omkering plaatsvond, dan toch in mijn maag. Gatver! Het lijken wel bloederig afgekloven appeltjes, drijvend in het water en aan de goden overgeleverd liggend op het ijs.

Ik moest denken aan dat smerige mythologische verhaal van Prometheus, de titaan die de mens uit klei zou hebben geschapen en die het vuur van de goden stal om het aan de mensen te geven. Eeuwige straf gaf Zeus hem daarvoor, door hem aan de rotsen vast te binden en elke dag een arend op hem af te sturen die zijn lever uit zijn lijf scheurde. Elke nacht groeide die weer aan, en elke ochtend begon de marteling opnieuw. Die walvissen, de dinosaurussen van de zee, liggen in dit landschap van de Chapmans eeuwig te lijden, de pinguïns zijn de arenden van Zeus geworden – die lieve, waggelende happy feet-beestjes als sadistische moordmachines. In Unhappy feet, zoals dit werk heet, zou alles belachelijk en omgekeerd zijn als we niet de afgelopen maanden tientallen foto’s van uitgevreten walvissen in het nieuws hadden gekregen – 22 kilo plastic, 40 kilo plastic, 80 kilo plastic. Als slowmotion stofzuigers bewegen ze zich van oceaan naar oceaan, dwars door de soep van ons afval. Van binnen uitgevreten spoelen ze aan onze kusten aan.

Dit uitbeelden van het kapotte vlees – van mensen en hier dus van de walvissen en ijsberen gaat terug op de beroemde oorlogsprenten van de Spaanse kunstenaar Goya in de 18de eeuw. Los desastres de la guerra. Goya werd de eerste moderne kunstenaar genoemd omdat hij de wreedheden uit zijn actualiteit registreerde. Maar er gebeurde iets onverwachts; het registreren in tekening is niet neutraal. Er ontstaat afstand, de kijker ervaart niet hetzelfde als wat Goya temidden van de gruwelijkheden ervoer. Door die afstand is er ook een omkering: je kunt in de lach schieten. Dit is té erg, dit klopt niet: martelingen in tekenvorm, en dus draait het effect. Unhappy feet is een omgekeerde wereld van moordende pinguïns en gemartelde walvissen in de vorm van plastic miniatuurspeelgoed. Aan ons – of onze maag – het oordeel.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden