Uitgejouwde regisseur wil zich vooral onderscheiden

Interview Nicolas Winding Refn

Hij is de Sex Pistols, maar dan in z'n eentje. Met het horrorsprookje The Neon Demon sprongen de critici in zijn nek. Filmregisseur Nicolas Winding Refn is er weer.

Nicolas Winding Refn op de set met hoofdpersoon Elle Fanning als Jesse.

Voor iemand wiens film twee dagen geleden door een klein maar luidruchtig deel van het perspubliek in Cannes zo'n beetje standrechtelijk werd geëxecuteerd, oogt Nicolas Winding Refn (45) ontspannen. Korte broek, slippers, blouse een knoopje te veel open, onderuitgezakt in een bank op het dakterras van het Marriott: de Deense filmer zit ogenschijnlijk goed in zijn vel. Het geschreeuw en boegeroep dat na afloop van The Neon Demon door het Palais des Festivals gierde, nota bene vanaf het moment waarop Winding Refn de film in de aftiteling aan zijn echtgenote Liv Corfixen opdraagt, hebben hem eerder goed dan slecht gedaan.

Bijzonder is het overigens niet in Cannes, dat gejoel in de zaal. En met de kwaliteit van de film heeft het ook niet per se iets van doen. Wel zijn het films die op een of andere wijze afwijken van de status quo: ook L'avventura van Michelangelo Antonioni (verdwijningsmysterie wordt nooit opgelost), Taxi Driver van Martin Scorsese (hypergewelddadige slotscène) en The Tree of Life van Terrence Malick (associatief verteld verhaal, onder meer over de oorsprong van het leven) werden in Cannes ooit uitgejouwd - ze gelden inmiddels stuk voor stuk als klassiekers.

Singulariteit

De regisseur haalt zijn schouders op. Belangrijk vindt hij slechts dat hij zich onderscheidt als maker met een zeer nadrukkelijke eigen stem, met zijn radicaal gestileerde helletocht in de modellenindustrie van Los Angeles, waarin een 16-jarig meisje (Elle Fanning) onder meer ontdekt hoe het wereldje zichzelf letterlijk kannibaliseert.

Singulariteit, noemt hij het. Het vermogen om je als filmmaker precies zo uit te drukken als jij dat wil. 'Het enige wat je als artiest kunt doen is singulier blijven. Je eigen stem vinden en die met je leven bewaken. Singulariteit is je levensader, je enige middel om te overleven als kunstenaar.'

Samenwerken betekent in dat geval samensmelten, zegt hij. Over zijn hoofdrolspeelster Elle Fanning, tijdens de casting 16 jaar oud: 'Ik wilde een film maken over een 16-jarig meisje. Jij bent 16, zei ik. That's great. Alles wat ik met deze film wil vertellen moet ik via jou uiten. We moeten muteren tot één organisme om samen op deze reis te gaan. Zien wat er gebeurt.'

The Neon Demon (***)

Als toeschouwer weet je in The Neon Demon al snel niet meer wat echt is en wat niet. Lees hier de volledige recensie.

Ervaring

Hij kan het niet genoeg benadrukken: op een filmfestival, in de gewone bioscopen en op de streamingplatforms is het aanbod zo reusachtig dat juist die eigen stem je helpt op te vallen. Daarom maakte hij van zijn naam op de begintitels van The Neon Demon een afkorting in logovorm: NWR. Goede kans dat ook dit niet bij iedereen in het juiste keelgat schiet, overigens.

Winding Refn: 'De vraag of een film goed of slecht is, vind ik oninteressant. Je bord pasta van gisteren, dát was goed of slecht. Kunst creëert ervaringen, dat is veel boeiender dan dat hele meningencircus. Toen ik hoorde over de ronduit gewelddadige reacties na afloop van de persscreening van The Neon Demon, zei ik: the Sex Pistols have arrived again. Ik ben de reden waarom jullie Cannes zo fascinerend is. Ik lach hier het hardst.'

Vijf jaar geleden brak Winding Refn (Kopenhagen, 1970) internationaal door in Cannes, waar hij de prijs voor beste regisseur in ontvangst mocht nemen voor Drive, een trage, duistere en gewelddadige misdaadfilm die flirtte met jarentachtigesthetiek en een reboost gaf aan de acteercarrière van Ryan Gosling, als zwijgzame Hollywoodstuntcoureur. Voor Winding Refn had de film een breekpunt in zijn carrière kunnen zijn: Drive, kostte zo'n 15 miljoen dollar en leverde 76 miljoen op. De regisseur kwam in het vizier van de grote filmstudio's. Het liep anders. Hij koos een eigenzinniger pad.

Eerst verguisd, later invloedrijk

In thuisstad Kopenhagen maakte hij op zijn 26ste naam met Pusher (1996), een ongepolijste, harde, zwartkomische film over gewelddadige drugscriminelen, onder aanvoering van Mads Mikkelsen. Na de mislukking van zijn eerste Amerikaanse uitstapje (Fear X, een David Lynch-achtige film met John Turturro uit 2003, leidde tot het failliet van zijn productiebedrijf) bouwde hij het populaire Pusher noodgedwongen uit tot trilogie, om op te krabbelen uit de financiële malaise. Zijn theatrale, Britse misdadigersportret Bronson (2008), met een briljante Tom Hardy, en psychedelische vikingtrip Valhalla Rising (2009), met Mads Mikkelsen als eenogige bruut, effenden de weg naar Drive.

Zijn daaropvolgende, in Bangkok gefilmde wraakfilm Only God Forgives (2013), opnieuw met een zwijgzame Gosling in de hoofdrol, spleet zijn publiek echter in tweeën: voor de één was het geweldsverheerlijking en gaat stijl boven de inhoud, voor de ander was het een zelfbewuste, intelligente, audiovisueel uitmuntende film noir. Tijdens de première noemde de regisseur zich zonder veel ironie voor het eerst de Sex Pistols van de cinema, naar de Britse punkband uit de jaren zeventig: eerst verguisd, later beschouwd als invloedrijk.

Ondertussen maakte hij zich vrij van financiële zorgen door reclames te regisseren, waarin hij juist zijn buitenissige visuele stijl de vrije loop kon laten gaan: voor een Gucci-parfum (met Blake Lively in gouden jurk), een zwemcollectie van H&M (met David Beckham als actieheld) en een Hennessey-cognac (met Tarotverwijzingen en explosies: 'Refns trippy booze commercial contains more lsd than alcohol', schreef een blogger).

Stilte

Winding Refns liefde voor beeld ontstond toen hij in 1978 met zijn ouders - cameravrouw Vibeke Winding en filmmaker Anders Refn - verhuisde van Kopenhagen naar New York. 'Ik was 8 jaar en sprak geen woord Engels', zegt de regisseur. 'En ik kwam uit De-ne-mar-ken, een land met slechts één tv-zender. In Amerika kreeg ik een veelvoud aan tv-beelden voor mijn kiezen. Ik was in de hemel. Mijn ouders gaven me een zeer Deense opvoeding, dat betekende vooral dat tv de duivel was, maar ik bekeek alles wat ik te pakken kon krijgen.'

Het ongewone kleurgebruik in zijn films, waarin felrood en donkerblauw domineren, alsof de personages onder de verlichting in een nachtclub staan, is dan weer het gevolg van zijn kleurenblindheid. 'Ik kies eenvoudigweg voor kleuren die ik mooi vind. Dat worden vanzelf contrasterende kleuren, want middenkleuren zie ik niet. Dat leidt ertoe dat je de wereld op een andere manier bekijkt. Filmen is als schilderen voor mij.'

In The Neon Demon werkt Winding Refn meer dan voorheen met stilte: ook dat verlegt de aandacht nog meer naar het beeld. Op het toilet tijdens een feestje dringt de muziek niet door. Mensen op de achtergrond figureren als doodstille paspoppen. Waarom? 'Ik kan me ergeren aan films die zich afspelen in de echte wereld, waarin er alles aan wordt gedaan om ze zo authentiek mogelijk te laten lijken. Typemachinegeluiden, noem ik dat. Ik vind het onzorgvuldig, bovendien. Wij maken fictie, geen documentaires. Ik gebruik elementen uit de realiteit, uitvergrotingen zoals u wil, om mijn verhaal te vertellen. Met de realiteit heb ik niets te maken.'

Tekst gaat verder onder video.

De complexiteit van schoonheid

Het lijkt voor de hand te liggen dat de filmmaker bij wie verhaal, dialoog en personages in dienst staan van dat beeld, in plaats van andersom, eens terecht zou komen bij een film over de modellenindustrie. The Neon Demon gaat over obsessie met schoonheid, benadrukt Winding Refn. 'Sla een willekeurig tijdschrift open, bekijk de gephotoshopte fotografie en je weet wat ik bedoel. We spiegelen ons massaal aan een onbereikbaar ideaal. Ik ben maar een domme man: ik vind het angstaanjagend, maar kan er ook om lachen, het is vaak zó absurd. Maar vanuit vrouwelijk perspectief is het lastig om er dagelijks mee te worden geconfronteerd. Ik heb twee dochters en denk vaker dan ooit: ik hoop dat ze het redden.'

De complexiteit van schoonheid maakt het onderwerp voor hem als filmmaker interessant, zegt hij. 'Het gaat dan niet per se over oppervlakkigheid. Het is griezelig én camp, melodramatisch én belachelijk.'

Intens wreed ook, vergeet de regisseur te zeggen. Winding Refn filmt een geweldige scène waarin een groep meisjes op een catwalk solliciteert voor een modellenklus. Met minzame knikjes worden de dames afgeserveerd. 'Je bent daar een stuk vlees. Maar daarin onderscheidt de mode-industrie zich niet van andere vormen van casting. Bij film en tv gaat het precies zo. Er zit iets ontzagwekkend sadistisch in de macht die door mannen over vrouwen wordt uitgeoefend. Al die aspecten bieden een geweldig terrein waarop ik onze obsessie in al zijn uitersten kan verkennen.'

Daaruit ontstond ook het kannibalisme in The Neon Demon, als metafoor voor de modellenwereld die volgens Winding Refn zichzelf consumeert. Ook dat leidde overigens tot boze kritieken. Tikje verveeld: 'Je kunt je elke zondag om acht uur 's avonds te goed doen aan kannibalisme, bij The Walking Dead. Er is niets nieuws aan.'

Dan: 'Het kannibalisme is op zichzelf niet interessant. Het gaat erom wat er wordt geconsumeerd. Onze obsessie met schoonheid blijft groeien. Tegelijk wordt de houdbaarheid van schoonheid steeds kleiner: modellen worden jonger en jonger. Dat houdt een keer op, dacht ik. Om te overleven, zal schoonheid op een gegeven moment aan zichzelf gaan knabbelen.'


Amazon en de toekomst

Het was een aardverschuiving in Cannes: Amazon Studios, de schatrijke film- en tv-tak van het onlinewarenhuis, bracht met Café Society (Woody Allen), Paterson en Gimmy Danger (Jim Jarmush), The Handmaiden (Park Chan-wook) en Nicholas Winding Refns The Neon Demon vijf films van vooraanstaande filmmakers naar het Franse festival. Na een bioscooprelease biedt Amazon een toegankelijke streamingservice. 'Bedrijven als Amazon zijn de nieuwe filmstudio's', aldus Winding Refn. 'Ik verwelkom de digitale revolutie. Mijn films komen uit de toekomst - nu vinden ze een publiek dat in de toekomst leeft.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.