'Uiteindelijk was Gorbatsjov een sociaal-democraat naar westers model'

Gorbatsjov slaagde erin een einde te maken aan het Sovjetregime, maar faalde in het opbouwen van een nieuw systeem. Historicus William Taubman, die een prachtige biografie van de laatste Sovjetleider heeft afgeleverd, spreekt over diens succes en falen.

'O, je hebt besloten ons allemaal te begraven?' Dat stelde KGB-chef Joeri Andropov vast, toen Michaïl Gorbatsjov, op dat moment nog een provinciale partijleider, hem in 1975 vroeg of het geen tijd werd voor nieuw bloed in de leiding van de Sovjet-Unie. Het was bedoeld als grap, maar uiteindelijk bleek het een treffende voorspelling. Gorbatsjovs vernieuwingsdrang liep, onbedoeld, uit op de begrafenis van de partij en de Sovjet-Unie.

De Amerikaanse historicus William Taubman beschrijft het gesprek tussen Andropov en de jonge hervormer in Gorbatsjov - Zijn leven en tijdperk, een prachtige biografie van de laatste Sovjetleider. Eerder schreef Taubman al een veel geprezen biografie over een andere Sovjethervormer: Nikita Chroesjtsjov, die een einde maakte aan het stalinisme.

'Nadat ik het boek over Chroesjtsjov af had, heb ik even aan een boek over zijn opvolger Leonid Brezjnev gedacht', vertelt Taubman tijdens een bezoek aan Amsterdam. 'Maar Gorbatsjov lag meer voor de hand, omdat hij doorging waar Chroesjtsjov was opgehouden.'

Toch is er volgens Taubman een groot verschil tussen de twee hervormers. 'Chroesjtsjov had bloed aan zijn handen, hij maakte deel uit van het stalinistische systeem dat hij uiteindelijk ontmantelde. Dat gold niet voor Gorbatsjov, maar ook hij moest compromissen sluiten tijdens zijn tocht naar de top.' Zo sprak Gorbatsjov in 1968 zijn afkeuring uit over de Praagse Lente, hoewel hij er wel sympathie voor koesterde. Pas toen hij eenmaal de macht had, kregen zijn collega's in het Politburo door dat hij uit heel ander hout gesneden was dan zij. 'Hij was de eerste democratische Russische leider. Aan het eind van zijn loopbaan was hij een sociaal-democraat naar westers model.'

Gorbatsjov - Zijn leven en tijdperk
Non-fictie
William Taubman
Uit het Engels vertaald door Jan van den Berg, Ronnie Boley, Marieke van Muijden, Jaap Verschoor.
Hollands Diep; 976 pagina's; 39,99 euro.

In het Westen heeft Gorbatsjov een goede naam, maar thuis, in Rusland, niet.

'Hij wordt inderdaad door veel mensen geminacht. Ik denk niet dat hij dat verdient. Hij bevrijdde de Russen van een systeem waaronder veel van hen leden. Hij maakte een einde aan de Koude Oorlog waarin het Sovjetregime aanzienlijk meer aan kanonnen besteedde dan aan boter, maar ik begrijp dat mensen die zagen hoe de Sovjet-Unie uiteenviel en die hun spaargeld in rook zagen opgaan, daar anders over denken.

'Gorbatsjov was eigenlijk beter in het vernietigen van het oude systeem dan in het opbouwen van een nieuw. Hij wist hoe hij binnen het oude systeem moest opereren, maar niet binnen een democratisch systeem. Zijn rivaal Jeltsin wel.'

Aanvankelijk opereerde Gorbatsjov heel behoedzaam, maar de ramp met de kerncentrale In Tsjernobyl werd een keerpunt voor hem.

'Wat hem vooral schokte, was de manier waarop de leiding alles onder het tapijt probeerde te vegen en te doen alsof er niets aan de hand was. Het was een signaal dat het hoog tijd was echte hervormingen door te voeren. Het overtuigde hem er ook van hoe gevaarlijk kernwapens waren en dat het nodig was met de Verenigde Staten te praten over het reduceren van de kernwapenarsenalen.

'Maar al eerder was hij ervan overtuigd dat hervormingen alleen mogelijk waren als er minder spanning met het Westen was. Dat verklaart ook waarom de communistische regimes in Oost-Europa, die bij zijn voorgangers altijd bovenaan stonden, voor Gorbatsjov op het tweede plan kwamen.'

Hoe is het Gorbatsjov toch gelukt de oude garde in het Politburo over te halen hun macht uit handen te geven?

'Eén verklaring is dat zij ook wel begrepen dat er iets moest veranderen. Niet zo drastisch als Gorbatsjov wilde, maar toch. Bovendien speelde partijdiscipline een rol: Gorbatsjov was de leider. Het was zoals Lenin had voorgeschreven: als de partij eenmaal heeft besloten, moet je je daaraan houden, ook al ben je het er niet mee eens.'

Tekst gaat verder onder de illustratie.

Beeld Claudie de Cleen

Maar uiteindelijk grepen ze toch in en pleegden ze een coup.

'Gorbatsjov is er altijd bang voor geweest dat zijn collega's hem zouden afzetten. Dus probeerde hij zijn vijanden zo dicht mogelijk bij zich te houden. Maar dat leverde hem het verwijt van de hervormers op dat hij onder één hoedje speelde met de hardliners. Zijn adviseur Anatoli Tsjernjajev gaf hem de raad met de partij te breken en zelf een nieuwe partij te beginnen. Maar dat durfde Gorbatsjov nooit aan.'

Was dat zijn grootste fout?

'Dat wordt vaak gezegd, maar eerlijk gezegd ben ik daar niet van overtuigd. Als hij eerder met hen had gebroken dan hadden ze misschien meer succes gehad met hun coup; in 1991 kwam die coup te laat. De Russen waren toen al zover dat ze het niet over hun kant lieten gaan. Maar zouden ze ook in 1988 al de straat op zijn gegaan om Gorbatsjov te helpen? Zijn grootste fout was zijn zelfvertrouwen waardoor hij zijn vijanden onderschatte.'

Hij probeerde het systeem te repareren, maar uiteindelijk liep het erop uit dat hij het verwoestte.

'In het begin probeerde hij het systeem inderdaad op te lappen, later probeerde hij het te hervormen, maar geen van beide lukte. Hij gebruikte de glasnost , openheid, om de mensen te mobiliseren tegen het partijapparaat en de oude garde te bekritiseren. Het maakte hem populair, maar droeg ook bij tot zijn val. Hij maakte krachten los die hem uiteindelijk noodlottig werden: hij had de grootste moeite het Sovjetparlement in toom te houden. Hij liet toe dat ze hem uitscholden. Dat vatten veel Russen op als een teken dat hij zwak was.'

U schrijft: de Sovjet-Unie stortte ineen doordat Gorbatsjov de staat verzwakte om het individu te versterken.

'Het was niet zijn bedoeling de staat te ondermijnen. Hij verzwakte de partij, maar omdat de partij de ruggegraat van de staat vormde, stortte de hele zaak ineen. In die zin brak hij de staat af om de mensen meer vrijheden te geven. Wat dat betreft is Gorbatsjov een uitzondering. Onder Poetin keert Rusland terug naar wat de norm is in de Russische geschiedenis: het is een soort gemoderniseerde vorm van het tsarisme.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden