kunst

Uit geldnood stelt de hertog van Alva zijn Madrileense paleis open voor publiek

Voor het eerst in de geschiedenis is het woonpaleis van de hertog van Alva in Madrid opengesteld voor het grote publiek. De hertogelijke familie zat krap bij kas, en toeristen brengen geld in het laatje.

Een van de vertrekken van het opengestelde paleis. Beeld
Een van de vertrekken van het opengestelde paleis.

Het was in Spanje allang geen geheim meer dat de hertog van Alva in geldnood verkeerde. Carlos Fitz-James Stuart (73), een verre nazaat van de IJzeren Hertog die ooit de Nederlanden knevelde, had het nota bene zelf toegegeven.

‘Toen ik aan de macht kwam, werd ik geconfronteerd met een enorme schuld’, bekende de hertog in 2019 in de Spaanse krant El País. Zijn jongere broer, Cayetano Fitz-James Stuart, verkondigde al jaren dat de beroemdste adellijke familie van Spanje werd geplaagd door geldzorgen. ‘We hebben nauwelijks liquide middelen’, zei hij eerder. Hij noemde het huis van Alva een ‘geldverslindend monster’.

En toch doet Emilio Ramírez, secretaris van de Stichting Huis van Alva, zijn uiterste best om te ontkennen dat geldzorgen de reden waren om het paleis van Liria in Madrid open te stellen voor publiek. ‘De hertog wilde dat de burgers de schatten en het wonder van dit paleis leerden kennen’, zegt hij tijdens een rondleiding. ‘Geslotenheid, ondoorzichtigheid, dat is gewoon niet meer voor te stellen in de 21ste eeuw.’

Het paleis van Liria in Madrid, residentie van de hertogen van Alva. Beeld Carlos Alvarez / Getty
Het paleis van Liria in Madrid, residentie van de hertogen van Alva.Beeld Carlos Alvarez / Getty

Maar waarom wilde het huis van Alva dan die brief van Columbus aan zijn zoon Diego verkopen aan een bieder uit de VS? De Spaanse rechter stak er een stokje voor. Het epistel moest in Spanje blijven, vanwege de unieke historische waarde. En waarom werd dat ene schilderij van Fra Angelico verpatst aan het Prado? ‘Ik zou liever dingen aankopen’, biechtte de negentiende hertog van Alva eerder op, ‘maar de omstandigheden zijn zoals ze zijn en ik moet onze huizen onderhouden, de kunstwerken, alles, en daarvoor is geld nodig.’

Met tegenzin geeft Ramírez het uiteindelijk toe. ‘De keuze was: of in de toekomst nog meer verkopen, of de paleizen openstellen.’ Sinds kort voordat de coronapandemie uitbrak, heeft het gewone volk dus toegang tot het woonhuis van de hertog, het paleis van Liria, en kan het eindelijk een blik werpen op de weergaloze kunstverzameling.

In een uur worden de bezoekers in ijltempo langs alle hoogtepunten gevoerd. Neem alleen al de Vlaamse salon. Daar is de schilderkunst van Rubens te zien in zijn volle breedte: portretten, landschappen, mythologische voorstellingen. We zien een oude man die een dienstmeisje verleidt, van David Teniers. Er hangt een voorstelling waarin de gokkende en schrokkende mens wordt verbeeld, van Jan Brueghel de Velours. Er zijn landschappen, waaronder een zeelandschap van Cornelis van der Velde, ‘een van de favorieten van de hertog’, aldus Romero.

De audiogids die de bezoekers begeleidt, geeft hoog op van de verschillende generaties. Bij de portretten van de IJzeren Hertog hoor je bijvoorbeeld dat uit zijn blik ‘waardigheid, intelligentie en doorzettingsvermogen’ spreekt. Over een andere hertog wordt verteld dat hij een ‘zeer verfijnde persoonlijkheid’ had. Dit zijn voorwaar geen gewone stervelingen.

Een van de ruimtes van de tijdelijke tentoonstelling in het paleis van Liria.  Beeld Cezaro De Luca / Getty
Een van de ruimtes van de tijdelijke tentoonstelling in het paleis van Liria.Beeld Cezaro De Luca / Getty

Zo gedraagt de hertog zich nog steeds, als je de Spaanse pers moet geloven. Toen Fitz-James Stuart een van zijn zeldzame interviews gaf, bleek dat hij zich zelfs niet verwaardigde het licht aan te steken. ‘De knopjes waren ongeveer 3 meter verwijderd van de hertogelijke vinger, maar vanuit twee zalen verderop snelde iemand toe om gehoor te geven aan de roep van zijn meester’, noteerde de journalist. En dan te bedenken dat de lichtknopjes bepaald geen alledaagse exemplaren zijn, maar fijne, met bladgoud beklede kunstwerkjes.

In elke kamer staan nadrukkelijk fotolijstjes met de beeltenis van de huidige hertog: een man met een witte haardos en een afstandelijke blik. Ook zijn twee zoons figureren op de salontafels, tussen allerhande snuisterijen. De foto’s steken schamel af bij de portretten van hun voorouders, die werden geschilderd door grote namen als Goya, Rubens en Zuloaga. Wel maken ze in één keer duidelijk van wie dit alles is.

Als de bezoekers naar huis zijn, neemt de hertog deze salons zelf weer in gebruik, vertelt Romero. Dan drinkt hij met zijn gasten een aperitief in de Italiaanse salon, waar de muren worden gesierd door Bijbelse taferelen, met niet in de laatste plaats een Laatste Avondmaal geschilderd door Titiaan.

Er is één schilderij waaraan de hertog een uitgesproken hekel heeft, zegt Romero. Een werk van Goya nog wel. Het is een afbeelding van de dertiende hertogin van Alva, uit 1795. Ze gaf zo veel kunstwerken weg aan vrienden en bedienden, dat er nog maar 32 werken overbleven voor haar opvolger. ‘Het was een ramp’, zegt Romero hoofdschuddend. ‘Zij had geen gevoel voor het huis.’

De negentiende hertog van Alva doet er juist alles aan om het familie-imperium in stand te houden. Dat de poorten van het paleis zich hebben geopend, is iets wat nooit is vertoond in de vijfhonderdjarige geschiedenis die de hertogelijke familie achter zich heeft. Maar het moet.

Alles moet veranderen, opdat alles hetzelfde blijft. De spreuk is zelden zo toepasselijk als hier, in het paleis van de belangrijkste adellijke familie van Spanje. ‘Er is één ding dat de hertog heel zeker weet’, zegt Emilio. ‘Het behoud van dit huis, en het behoud van zijn kunst, zijn voor hem het allerbelangrijkst. Daar moet alles om draaien.’

De hertog van Alva poseert bij een schilderij uit de nalatenschap van Eugenia de Montijo, in het paleis van Liria. Beeld Cezaro De Luca / Getty
De hertog van Alva poseert bij een schilderij uit de nalatenschap van Eugenia de Montijo, in het paleis van Liria.Beeld Cezaro De Luca / Getty

Nog meer paleizen

Het paleis van Liria is niet het enige paleis van het huis van Alva dat te bezoeken is. In Sevilla staat het paleis van Las Dueñas, het favoriete onderkomen van de extravagante hertogin Cayetana Fitz-James Stuart, de in 2014 overleden moeder van de huidige hertog. Het paleis staat vol met herinneringen aan de hertogin en kenmerkt zich door weelderig begroeide binnentuinen. Ook het paleis van Monterrey in Salamanca is opengesteld voor publiek.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden