Twitter over vlucht MH17: ramptoerisme of medeleven?

Rampnieuws verspreidt zich snel via nieuwe media en op indringende wijze. Maar geintjes worden wrang en piëteit jegens de doden ontbreekt. Is het pure nieuwsgierigheid, onze instinctieve neiging tot voyeurisme?

Foto afp

Zomaar een vrolijk vakantiebericht: 'over uurtje in t vliegtuig naar Maleisië!' Dat is wat een 15-jarig meisje twitterde vlak voordat ze aan boord stapte van vlucht MH17. Enkele uren later overleed ze. Neergestort in de Oekraïense velden nabij Donetsk. Haar ouders, broer en twee zusjes overleefden de ramp evenmin.

Haar bericht werd ruim 4.200 keer geretweet en vergaarde 1.800 favorites, wat min of meer gelijk staat aan een 'like' op Facebook. Het gaat hier om doodgewone mensen, twitteraars die iets nieuwswaardigs of opmerkelijks doorsturen naar hun volgers, de wereld in, zodat iedereen het kan zien.

Voyeurisme
Maar waarom? Is het pure nieuwsgierigheid, onze instinctieve neiging tot voyeurisme? Of wordt het onbevattelijke leed zo tastbaar? Wie een dergelijk bericht retweet, maakt zich hoe dan ook schuldig aan sensatiezucht, aan de hijgerigheid die sociale media kan kenmerken. 'Dit moet gezien worden', zeggen we, 'mis het niet!' Maar het is de vraag of iemand ook meer inzicht in de tragedie krijgt.

Tijdens rampen tonen sociale media zich van hun beste en slechtste kant. Informatie verspreidt zich in een oogwenk, beelden en ooggetuigeverslagen verschijnen ongefilterd in je tijdlijn. Dat de authenticiteit ervan onbevestigd is, maakt nauwelijks uit. Ongeduld is de modus operandi. Elke snipper nieuws wordt gretig opgeslokt en rondgepompt.

Niemand hoeft nog te wachten op de traditionele media, ieder vergaart zijn eigen nieuws en levert er commentaar op - de virtuele opperbeleving van het nu. Door de fragmentatie van het medialandschap ervaren we zelden nog een gebeurtenis allemaal tegelijk, maar op Twitter zijn we massaal samen, leven we mee, komen soms zelfs in actie.

Peverse gevolgen
Dat dit perverse gevolgen kan hebben, was al zichtbaar bij de bomaanslagen tijdens de marathon van Boston in 2013. Op sociale media en fora ontstonden volksgerichten. Op foto's werden verdachten geïdentificeerd en naar het cyberschavot geleid - ten onrechte, bleek later.

Nergens werd donderdag zo'n duidelijke grens overschreden als bij het publiceren van foto's van Nederlandse paspoorten. Op het Twitteraccount van protestbeweging Euromaidan verscheen een foto van het opengeklapte paspoort van een 60-jarige Nederlandse vrouw. Alle details waren zichtbaar, van BSN-nummer tot handtekening.

Het bericht verzamelde 634 retweets en 120 favorites. Ook onderzoeksjournalist Brenno de Winter, bekend van zijn strijd voor privacy, stuurde het bericht door naar zijn 19.000 volgers. Het ontlokte veel woedende reacties. Niet veel later excuseerde De Winter zich en verwijderde het bericht.

Foto afp

Gruwelijke beelden
In het AD vertelden nabestaanden van de vrouw dat ze de foto nog niet gezien hadden, maar op verzoek van de zus toonde de verslaggever die vervolgens toch. De kop boven het bericht, 'Haagse ziet op Twitter paspoort van haar zus', klopt strikt genomen niet, maar laat wel zien wat de risico's zijn als dergelijke informatie ongereguleerd op internet circuleert.

Wie eergisteren op zijn tijdlijn keek, kon niet voorkomen gruwelijke beelden te zien. Talloze foto's van slachtoffers, halfnaakt, verwond en bedolven onder het puin, gingen rond. De Russische zender L!feNews zond een livestream met ongecensureerde beelden van het rampgebied uit, lijken werden van een paar meter afstand gefilmd.

Geen foto's slachtoffers in de krant
In de Volkskrant van vrijdag verschenen geen foto's van gestorven passagiers. 'Ik wil niet dat nabestaanden aan de kleren hun omgekomen familieleden of vrienden herkennen', zegt hoofdredacteur Philippe Remarque. Het is een precaire balans, maar het is een afweging waaraan krantenmakers gewend zijn. Dit in tegenstelling tot willekeurige twitteraars, die soms iets sturen zonder stil te staan bij de gevoeligheden.

Al even hartverscheurend als de enthousiaste tweet van het 15-jarige meisje was de Facebook-update van de Volendamse artiest Cor Pan (echte naam: Cor Schilder). 'Mocht hij verdwijnen, zo ziet hij eruit', schreef hij bij een foto van het vliegtuig, verwijzend naar het vliegtuig van Malaysia Airlines dat in maart verdween. Nog een voorbeeld van de cultuur van zelfpublicatie, dat onschuldige berichten achteraf een wrange bijsmaak kan geven.

De eerste reacties op het bericht zijn nog positief ('Fijne vakantie!'), maar snel slaat dat om in wanhoop. Iemand post een nieuwsbericht van nu.nl over de ramp. 'Dit is toch niet het vliegtuig waar Cor in zat, hè?!' Gaandeweg veranderen de in totaal 164 reacties in verslagenheid. Rechtsonder de foto een getal dat tot nadenken stemt: '23.235 keer gedeeld.' Ramptoerisme of medeleven? De scheidslijn is dun.

Foto anp