Twintiger zet tanden in A.F.Th. van der Heijden

De gemiddelde tandeloze tijd-fan is van de generatie van Van der Heijden en groeide rustig met hem mee; maar spreekt de cyclus ook twintigers van nu aan? Bo van Houwelingen (28) las de proloog en het eerste deel.

Bo van Houwelingen
A.F.Th. van der Heijden in 1983. Beeld Hollandse Hoogte
A.F.Th. van der Heijden in 1983.Beeld Hollandse Hoogte

De tandeloze tijd heeft lange tijd smalend naar me staan grijnzen vanuit mijn boekenkast. De plank boog er een beetje van door. Aan mijn generatie, die op z'n vroegst rond het jaar 2000 voor het eerst een echt boek opensloeg, is De tandeloze tijd goeddeels voorbijgegaan. Voor de leeslijst kozen we eerder voor iets duns dan voor een van de bakstenen van die schrijver met al die plechtstatige initialen. Een enkeling koos Advocaat van de hanen (deel 4) en hoopte tijdens het mondeling Nederlands dat de verfilming niet al te veel afweek van het boek. Deze maand wordt Kwaadschiks aan De tandeloze tijd toegevoegd. Het moment om de romancyclus nu toch eens van die plank te halen.

De proloog, De slag om de Blauwbrug (1983), katapulteert je terug naar Koninginnedag 1980. Geen oninteressante dag, want Beatrix werd tot koningin gekroond terwijl in Amsterdam grote rellen van de kraakbeweging plaatsvonden. 'Geen woning geen kroning', dat werk. Maar voor hoofdpersonage Albert Egberts is de chaotische dag slechts een aanleiding om te verzinken in herinneringen aan zijn jeugd. Daarin moet behoorlijk wat mis zijn gegaan, want waarom zwerft Albert anders als junk door de stad, op zoek naar auto's om open te breken?

In Vallende ouders (1983), het eerste deel, dat zich een paar jaar eerder afspeelt, blijkt inderdaad dat Alberts jeugd nogal verpest is door zijn hufterige zuiplap van een vader. Albert, die onder het mom van studeren naar Nijmegen is gevlucht, lijkt meer op hem dan hij zou willen. Bijna onafgebroken dronken verwaarloost hij zichzelf, behandelt hij zijn vriendinnetjes als grofvuil en stelt hij zijn vrienden teleur. En toch is dat lange, venijnige delirium een plezier om te lezen. Dat is te danken aan Van der Heijdens dynamische stijl waarin metaforen, ideeën, levendige herinneringen en talloze theorieën elkaar nu eens langzaam, dan weer snel afwisselen.

'Als het schrijven ophoudt, houdt alles op' (+)

De afgelopen jaren ontving A.F.Th. van der Heijden zelden iemand in zijn werkkamer. Nu spreekt hij er uitgebreid over zijn schrijversleven en zijn nieuwste roman, Kwaadschiks, waarin hij een psychopaat ontleedt. Lees het interview hier.

Hoewel er ook een mooi tijdsbeeld van de jaren '70 en '80 wordt geschetst, is dat van ondergeschikt belang. De sterk geladen gevoelens die Van der Heijden weet op te roepen zijn van alle tijden. Schaamte is daarvan het belangrijkste. Al Alberts jeugdherinneringen zijn ermee doordrenkt. Albert schaamt zich voor zijn vader en voor zijn moeder, maar toch vooral voor zichzelf. Hij schaamt zich zó dat je eigen zenuwen er van gaan prikken.

Ondertussen zet de schrijver lange plotlijnen uit die zich niet alleen uitstrekken naar de familie van Albert, maar ook naar die van zijn vrienden Theo Schwantje en Felix Boezaardt. Hun vervlochten geschiedenis is groots als een familiekroniek en dankzij de vele intriges verslavend als een kwaliteitsserie van HBO. Van der Heijden roept telkens iets meer vragen op dan hij beantwoordt, dus lees je door, al was het maar om te weten waardoor Alberts impotentie nou veroorzaakt wordt en wat er met oom Egbert aan de hand is.

Dat lokt uit tot binge-reading. Plots is de enorme omvang van De tandeloze tijd een zegen in plaats van een vloek. De graagte waarmee je ook de rest van de cyclus wil lezen, is nauw verwant met het thema ervan: leven in de breedte, dat zich laat uitleggen als het vertragen van de tijd door volledig op te gaan in elk moment en het te verbreden met oneindig veel herinneringen. Voorgegaan door Albert verzinken we niet alleen in zijn wereld, maar ook in die van onszelf. Om na onbepaalde tijd weer boven te komen en enigszins verdwaasd te constateren dat er nauwelijks tijd verstreken is, terwijl we toch oneindig lang zijn weggeweest.

Daarmee is De tandeloze tijd een remedie tegen onze neiging achter onze smartphone aan door het leven te jakkeren, opgejaagd door pushberichten, appjes en facebookposts. Leven in de lengte, zou Van der Heijden dat noemen. De tandeloze tijd is de perfecte pendant van het platte telefoonscherm dat zoveel uren van onze dag verslindt. Alle tijd die je voor deze cyclus in de lengte vrijmaakt, krijg je er boekenplankbreed voor terug.

Ruige thriller vol ragfijne vondsten

A.F.Th. van der Heijden laat zijn personages in deel 6 van De tandeloze tijd-cyclus, de ruige thriller Kwaadschiks, met wellust kijken. Wat zij zien, wordt ragfijn verwoord. Lees de recensie hier.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden