ProfielAaliyah

Twintig jaar na haar dood is nu éíndelijk het werk van Aaliyah te luisteren – ook voor een nieuwe generatie

Twintig jaar geleden verongelukte de invloedrijke r&b-ster Aaliyah op 22-jarige leeftijd. Haar nalatenschap werd schandelijk verwaarloosd. Maar nu is haar muziek eindelijk te streamen – en door een nieuwe generatie te ontdekken.

Aaliyah Beeld Marc Baptiste
AaliyahBeeld Marc Baptiste

Een week voor haar dood leefde Aaliyah het leven dat haar toekwam en paste bij haar status. Ze wandelde als een popprinses door de branding op een strand op de Bahama’s, achtervolgd door stylisten, camera’s en dansers die haar bewegingen probeerden bij te houden. Ze danste onmenselijk zwoel op een enorm blinkend wit zeiljacht en playbackte de gloeiende tekst van haar nieuwste single Rock the Boat, die op het aardse paradijs van een zonnige en gepast sexy clip moest worden voorzien. ‘Boy, you really get me high’, zong Aaliyah. ‘I feel like I’m on dope.’

Het zouden uiterst pijnlijke dichtregels blijken. Een dag na de laatste opnamen voor de video, op 25 augustus 2001, steeg het achtkoppige Aaliyah-team met een onervaren en doorgesnoven piloot op van het vliegveldje van Marsh Harbour om snel huiswaarts te kunnen keren. Een dag wachten op een lijnvlucht zat er niet in: de muziekwereld was nu eenmaal hectisch en haast was altijd geboden.

Maar het tweemotorige propellervliegtuig was veel te zwaar beladen en kwam dus niet op hoogte en stortte neer. Het ongeval maakte een einde aan het leven van een van de grootste poptalenten van de jaren negentig én dat van de piloot, stylist, kapper, familievriend, mensen van de platenmaatschappij en een ruim 150 kilo wegende bodyguard.

Die zin uit Rock the Boat over Aaliyahs ‘dope’ bleek ook nogal wrang – en met terugwerkende kracht eigenlijk onverteerbaar. Want deze maand werd in een nieuwe biografie over de r&b-zangeres onthuld dat Aaliyah tegen haar zin in het ook volgens haar te kleine vliegtuig was gestapt. Volgens een ooggetuige, die twintig jaar zijn mond had gehouden uit angst voor aanklachten maar op verzoek van de muziekjournalist Kathy Iandoli toch over de brug wenste te komen, werd Aaliyah onder invloed van niet nader gespecificeerde medicijnen en dus half bewusteloos de gedoemde Cessna 402 in gedragen.

Aaliyah Dana Houghton (1979-2001) Beeld Getty
Aaliyah Dana Houghton (1979-2001)Beeld Getty

Deze bekentenis veroorzaakte in de Verenigde Staten flink wat ophef bij fans en nabestaanden, en paste dus precies in het plaatje van de Aaliyah-tragedie. Want de dood van de zangeres wordt al twintig jaar bediscussieerd, bevochten in de rechtszaal en zelfs opgetuigd met bizarre complottheorieën. Zo zou de dood van Aaliyah volgens sommige fantasten zijn georkestreerd door kwaadwillenden in de muziekindustrie die de weg wilden vrijmaken voor de aanstormende ster Beyoncé.

Maar gelukkig wordt het overlijden van de 22-jarige r&b-zangeres ook nog altijd betreurd om minder dubieuze redenen. Want de afgelopen decennia is vooral ook gebleken hoe onuitwisbaar de artistieke nalatenschap van Aaliyah is en hoe belangrijk zij is geweest voor de ontwikkeling van de bezielde zwarte popmuziek en dus de Amerikaanse r&b en soulvolle hiphop. Aaliyah stortte twintig jaar geleden misschien neer, maar haar stem bleef ergens tussen hemel en aarde zweven.

Ook wat dat betreft was de postuum verschenen clip van haar single Rock the Boat profetisch: in het begin zien we de schim van Aaliyah vanuit de zee en tegen een ondergaande zon het vasteland op lopen. Alsof ze wilde laten zien dat zij nooit zou verdwijnen in het uitgestrekte niets van de vergetelheid.

De carrière van de in 1979 in New York geboren Aaliyah Dana Haughton volgde het goede voorbeeld van de snelle en typisch Amerikaanse poploopbaan. Ze zong als kind in het verplichte kerkkoor en mocht daarna degelijke zanglessen volgen. Als 11-jarig meisje trad zij op in de talentenshow Star Search, en daarna deelde zij geregeld een podium met de soul- en r&b-zangeres Gladys Knight, die getrouwd was geweest met een oom van Aaliyah.

Diezelfde oom, Barry Hankerson, richtte in 1993 een platenlabel op, Blackground Records. Hij tekende het overduidelijke toptalent Aaliyah direct bij in zijn artiestenbestand en bracht de zangeres in contact met ene R. Kelly, die had in de vroege jaren negentig al een paar grote r&b-hits gehad en voelde kennelijk precies aan hoe de traditionele zwarte muziek een nieuw tijdperk kon worden ingetild.

De zanger, songwriter en producer wierp zich op als mentor van Aaliyah. Hij schreef een paar perfecte liedjes voor de 14-jarige zangeres en nam in 1994 het zeer toepasselijk getitelde album Age Ain’t Nothing but a Number op. Aaliyah vertolkte liedjes als het heerlijk groovende Back & Forth als een gelouterde zangeres: hoezo 14 jaar?!

De albumtitel werd nog dubbelzinniger toen bleek dat de zangeres een liefdesrelatie onderhield met R. Kelly. Een jaar na haar debuutplaat, die al meteen goed scoorde in de Amerikaanse muziekcharts, trouwde Aaliyah zelfs met de toentertijd 27-jarige R. Kelly. Het stel misleidde de burgerlijke autoriteiten: de 15-jarige Aaliyah loog over haar leeftijd met een vervalst persoonsbewijs.

R. Kelly en Aaliyah Beeld
R. Kelly en Aaliyah

Deze fraude én natuurlijk dat aanstootgevende huwelijk van een kind met een man van 27 zou een smet werpen op de net ontbrande popcarrière van Aaliyah. Haar ouders zouden het illegale huwelijk van hun dochter in 1995 laten ontbinden. En R. Kelly, die zich later zou ontpoppen tot seksueel roofdier, moet zich tot op de dag van vandaag – en vanaf deze week ook voor de rechter – verdedigen tegen aantijgingen van misbruik van minderjarigen, waarin ook de zaak Aaliyah een rol zal spelen.

Ondanks al deze ellende had het duo een baanbrekend album uitgebracht. Aaliyah zong heel anders dan veel van haar generatie- en genregenoten: niet met krachtpatserige uithalen op de hoogste toonladders maar kalm en ongelooflijk relaxed, bijna rustgevend, terwijl zij de kunstige en uitdagende toonladders wel degelijk loepzuiver en bungelend aan een stemelastiek voltooide. Aaliyah bracht onderkoelde soul en hiphop naar de r&b, een beetje in de voetsporen van de neosoulzangeres Erykah Badu en de net doorgebroken Mary J. Blige.

R. Kelly schreef en produceerde smetteloze muziek rond haar stem: lome en op kabbelende soulgolven surfende r&b, versierd met beats, bassen en vocale samples uit de hiphop, en gesmeerde en hyperromantische jams met wahwahgitaartjes, waarbij je de beelden van tevreden rond een basketbalveldje hangende jongeren vanzelf zag voorbijtrekken. Een nieuw muzikaal decor voor de jonge en hippe Amerikaanse urbancultuur van eind jaren negentig en de bijpassende mode van laaghangende broeken en extreem nonchalante streetwear.

Aaliyah was op kunstzinnig vlak dus behoorlijk opgevallen in de Amerikaanse pop, maar zij vond het moeilijk om haar carrière na het relationele debacle een vervolg te geven. Zij werd aan de hand van haar invloedrijke oom ingelijfd bij de platenmaatschappij Atlantic en haar begeleiders gingen op zoek naar producers voor een volgend album. Dat viel niet mee, omdat niet iedereen zin had de samenwerking aan te gaan met het inmiddels controversiële, pas 15-jarige talent.

Dat nadeel werd een groot voordeel: Atlantic haalde de beginnende en gretige hiphopproducers Timbaland en Missy Elliott naar de studio voor Aaliyahs tweede album. Zij waren wel toe aan een doorbraak en hielden zielsveel van haar laidback stemgeluid.

En zo, aan de knoppen van de mengtafels, werd het kleine r&b-meesterwerk One in a Million in elkaar gezet. De producers stonden op het punt een compleet nieuwe klankwereld op de hiphop en de r&b los te laten, en in de muziek van Aaliyah kreeg hun experiment de ruimte. De satijnzachte en met veel zuchtende lucht omgeven stem van Aaliyah werd nu op stotterende beats gezet en volgepakt met onvergelijkbare hooks: van de verkillende, duistere drumcomputers in het weergaloze titellied tot stotterende gitaren en klikkende en sissende bijgeluiden op de achtergrond.

Het album werd een ijkpunt voor de nieuwe r&b en funky hiphop, vooral door de onweerstaanbare manier waarop die aan elkaar waren geproduceerd. De nog steeds jaloersmakend ontspannen stem van Aaliyah zou de zwarte muziek tot twee decennia na haar dood beïnvloeden. Het is onmogelijk om géén Beyoncé te herkennen in de zang van Aaliyah? En waar zou de soepel rappende zangstem van Drake zijn geweest zonder het lichtend voorbeeld van Aaliyah?

One in a Million werd een lanceerplatform voor Timbaland en Missy Elliott, die zouden uitgroeien tot de grootste hiphopproducers van de jaren nul. En de rijzende ster Aaliyah vond er een vast plekje aan de hemel mee: de zangeres, 17 jaar pas, werd breed erkend als een nieuwe popsensatie.

Haar talent oversteeg de pop. Dankzij de geweldige outfits die Aaliyah droeg in clips van bijvoorbeeld Are You that Somebody?, met name door de zilverkleurige sportlingerie onder haar baggy jeans, werd Aaliyah een stijlicoon en model voor bijvoorbeeld Tommy Hilfiger. En ze werd ontdekt door Hollywood: kort na One in a Million speelde Aaliyah de hoofdrol in de actiefilm Romeo Must Die van Andrzej Bartkowiak, naast Jet Li.

Maar na de première van die film in 2000 naderde het onheil snel. Aaliyah werd opgejaagd door de industrie: ze nam muziek op voor de soundtrack van haar eerste speelfilm en werd daarna snel een tweede rol ingeduwd, voor de horrorfilm Queen of the Damned van Michael Rymer. Intussen moest als een razende een derde album worden gemaakt, om het succes van de voorganger te verzilveren.

Het is de onderliggende tragiek van haar toch al zo dramatische leven. Vanaf het prille begin van haar carrière tot het gruwelijke einde werd Aaliyah omgeven door foute mensen – van R. Kelly, die pas later zou toegeven dat hij gedurende het korte en illegale huwelijk ook seksueel contact met de 15-jarige Aaliyah had gehad, tot de managers die haar in dat verdomde vliegtuig hadden getild.

Tot overmaat van ramp werd de postume loopbaan van Aaliyah ook nog een opeenstapeling van muziekindustriële misère. De oom van Aaliyah en beheerder van vrijwel al haar rechten raakte verwikkeld in langdurige ruzies met platenmaatschappijen en artiesten, waardoor de albums van Aaliyah en een aantal postuum verschenen compilaties nooit in luxe en herbewerkte vorm werden heruitgegeven of beschikbaar gesteld op de streamingplatforms. Het ontbreken van haar steengoede tweede en derde album op Apple Music en Spotify was de afgelopen streamingjaren een van de onbegrijpelijke omissies in het wereldwijde muziekaanbod. Daar lag dus een halsstarrige oom annex labelbaas aan ten grondslag.

Volgens ingewijden kon Barry Hankerson het niet verdragen de muziek van Aaliyah opnieuw uit te brengen, omdat hij twintig jaar na het overlijden van zijn belofte nog altijd door verdriet was overmand. Een van de meest geliefde en inspirerende artiesten uit het einde van de vorige eeuw was zo geworden tot een fantoom van een popster, die alleen nog met oude cd’s en clips op YouTube tot leven kon worden gewekt.

Dat kon niet langer zo, begreep uiteindelijk ook de beheerder van de Aaliyah-rechten. Twee weken geleden, en dus nét voor de twintigjarige sterfdag van de zangeres, werd bekend dat al haar albums op eerbiedwaardige wijze worden heruitgegeven en dat haar oeuvre stukje bij beetje op de streamingplatforms zal verschijnen. Te beginnen bij One in a Million, dat vrijdag 20 augustus een nieuwe wereldpremière mag beleven op Spotify.

Hoe schandelijk de behandeling van het erfgoed Aaliyah ook is geweest, ze kan nu eindelijk in stijl worden ontdekt door een nieuwe generatie. En Aaliyah kan zo de tragiek van haar levensverhaal en noodlottige einde overstijgen, en weer op waarde worden geschat om wie zij werkelijk was en eigenlijk gewoon nog altijd ís: een prachtige zangeres met een betoverende stem uit een hiernamaals van soul en sensualiteit.

Aaliyah in vijf tracks

Back & Forth

De eerste single van Aaliyah’s debuutalbum Age Ain’t Nothing but a Number scoorde hoog in de Amerikaanse hitlijsten en viel vooral op door de erg volwassen zangstem van Aaliyah, die bij de opnamen toch echt pas 14 jaar was. De track, geproduceerd en geschreven door R. Kelly, versmolt zoete r&b met koele hiphop en deze nieuwe muziekmix, ‘new jack swing’ genaamd, zou de Amerikaanse pop van de jaren negentig kleuren.

One in a Million

Voor haar tweede album ging Aaliyah in zee met de opkomende producers Timbaland en Missy Elliott. In het titelnummer laten die de stem van Aaliyah opstijgen naast duistere en hakkende beats en een paar goedgeplaatste geplaatste keyboardakkoorden en in de verte trillende gitaartjes. Een overdadig mooie stem naast de basale eenvoud van de kille drumcomputers.

Are You that Somebody?

Nog zo’n spetterende r&b-track van Aaliyah met Timbaland. De producer Timbaland introduceerde zijn kenmerkende stotterende gitaren en beats in het nummer, en begroef de relaxed achteroverleunende stem van Aaliyah in klikkende en sissende tonggeluiden en kirrende baby’s.

We Need a Resolution

De laatste plaat die bij leven van Aaliyah verscheen moest de zangeres van aanstormende ster veranderen in de nieuwe diva van de r&b. Dus werd haar stem in bijvoorbeeld het geweldige We Need a Resolution, alweer gemaakt met producer Timbaland, uitgedaagd met listige toonladders. Aaliyah zong ze magisch mooi en gaf zo Beyoncé het goede voorbeeld.

Rock the Boat

Misschien niet het meest avant-gardistische nummer van Aaliyah, maar toch is Rock the Boat speciaal. Omdat Aaliyah van een gemiddeld sensueel r&b-trackje inclusief conga’s toch een soort erotische droom kon maken, met zuchtende verleidingstactieken. En natuurlijk omdat de zangeres na de opnamen van de clip zo tragisch om het leven kwam.

Eindelijk gestreamd

Precies twintig jaar na het overlijden van Aaliyah komt platenlabel Blackground over de brug met haar laatste twee albums, twee soundtracks en een handvol nagelaten werk op compilaties, die ook nooit op de streamingplatforms waren verschenen. Vrijdag verschijnt eerst Aaliyahs tweede album One in a Million, gevolgd door haar plaat Aaliyah op 10 september. Het label laat ook werk van Timbaland en zangeres Toni Braxton opnieuw verschijnen, in samenwerking met platenlabel Empire.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden