Tweedeling is terug van weggeweest

Robert Putnam schetst een somber toekomstbeeld van Amerika. De kloof tussen arm of rijk, kansloos of succesvol, alleenstaand of getrouwd, zal het land verder verscheuren.

Woningen langs East Marina Avenue op Catawba Island.Beeld Andrew Borowiec

Vakbondsleden, dit is jullie boek in de strijd tegen nulurencontracten, flex en freelance. Minister Asscher, lees dit in een weekeinde en u hebt munitie voor tien gesprekken over hongerloontjes in het transport of het terughuren van schoonmakers. Werkgevers en andere VVD'ers, als je dit uit hebt, kom je niet meer aan met fantasieën over achterhaalde cao's. Piketty-aanhang, vergeet het vermogen van de rijken, klachten daarover hebben altijd de geur van linkse jaloezie. Lees Putnam, veel beter.

Een werf aan State Street in Port Clinton.Beeld Andrew Borowiec

Onderklasse-gezin

Robert Putnam (74) werd beroemd met Bowling alone (2000), een sociologische blockbuster over het verkruimelen van het Amerikaanse gemeenschapsleven. Our Kids - The American dream in crisis is daarop het vervolg. Putnam vergelijkt de jaren vijftig, waarin hij opgroeide, met de toestand hier en nu, samen te vatten in één korte zin: 'De ineenstorting van het onderklasse-gezin'.

Dit drama stijgt op uit een afwisseling van levensverhalen en harde cijfers. De grafische lijnen van arm en rijk lopen ruwweg net zo uiteen als bij Piketty. Maar dit gaat niet over beleggen en overerven, maar over wijken die vijftig jaar geleden nog gemengd waren, waar hoog en laag volgens hetzelfde ritme leefden. Zowel de lopende bandwerker als de directie-secretaris vertrok 's ochtends met zijn brood en moeder bleef thuis; dagelijks werd met het gezin aan tafel gegeten; de kansen om op de universiteit te komen waren grosso modo gelijk verdeeld. In die tijd maakte de arbeidersklasse, voor zover blank, een ongelooflijke sociale stijging door.

De grote kloof bevond zich tussen de rassen. Nu is aan de onderkant alles anders. Putnam begint zijn boek in Port Clinton, aan het Eriemeer in Ohio, waar hij opgroeide. Destijds een kleine, bloeiende gemeenschap. Arm en rijk woonde door elkaar en iedereen had werk. Nu is het stadje radicaal verdeeld. In de strook langs het meer spatten de welvaart, de villa's en de omheiningen je tegemoet. Vijf minuten lopen richting binnenland zie je wat een ingestorte onderklasse is: afgebladderde caravans, kinderen die het zelf moeten rooien omdat moeder uit werken is, vaders nergens te bekennen, drugs en misdaad.

Bovenlaag

Het ouderwetse gezinsleven bestaat nog aan de bovenkant, waar meer wordt getrouwd dan in de jaren zeventig en meer tijd en geld wordt besteed aan opvoeding en onderwijs. De kinderen gaan er bijna allemaal naar de universiteit, ook de kinderen uit geslaagde zwarte of Latino-gezinnen. Want niet ras is tegenwoordig de kwestie maar klasse, net als vroeger. In de onderste regionen gaat ongeveer alles mis met de jeugd wat je kunt bedenken. En dat geldt net zo hard voor de blanke onderklasse.

In grote trekken is dit verhaal bekend. Charles Murray, even beroemd als Putnam, publiceerde drie jaar geleden Coming apart - The state of white America, 1960 - 2010. Ook bij hem een samenleving die uit elkaar wordt getrokken, ook daar in de bovenlaag levensstijlen die de opgroeiende jeugd een handje helpen in een veeleisende wereld: huwelijkse trouw, kerkgang, vrijwilligerswerk, en onderwijs natuurlijk; onderwijs is in de meritocratische maatschappij beslissend. En aan de onderkant juist levensstijlen die een nieuwe generatie van de wal in de sloot helpen.

Meer dan Putnam is Murray omstreden. Hij is rechts en bij de schuldvraag wees hij naar de progressieven van de jaren zeventig, die met hun goddeloosheid en de pil alle morele beperkingen overboord hadden gezet. Om daarna zelf keurig ouderwetse gezinnen te stichten in afgescheiden groene buurten. Het blowen, nietsdoen en het ongehuwde moederschap lieten ze over aan de onderklasse. Ook bij Putnam spelen de genoegens van de jaren zeventig zeker een rol. Maar hij is minder dominee dan Murray en zijn argumentatie is overtuigender.

Bowling alone

Robert Putnam werd door The Sunday Times 'de invloedrijkste academicus ter wereld' genoemd. Hij adviseerde achtereenvolgens de presidenten Clinton, Bush en Obama. Zijn grote succes was het boek Bowling alone - The collapse and revival of the American community (2000). Ooit was het gewoon om na het werk met zijn allen te gaan bowlen, maar dat gebeurt niet meer. Dat beeld gebruikte Putnam om te laten zien hoe informele banden in Amerika aan slijtage onderhevig waren, en hoe belangrijk zulke relaties zijn voor een gelukkige, gezonde en veilige omgeving.

Jongeren in Madison Street in het centrum van Port Clinton, de stad waar Robert Putnam opgroeide en waar zijn boek begint.Beeld Andrew Borowiec

Kleine baantjes

De jaren zeventig waren niet alleen libertair maar markeerden ook het eind van de grote groei, zowel in Amerika als in Europa. De automobielindustrie stortte in, ook in Putnams home town, die onderdeel werd van wat de rustbelt of roestregio ging heten. Werkloosheid was niet nieuw en ook de sociale effecten niet. In de grote crisis van de jaren dertig daalde het aantal huwelijken spectaculair, omdat vrouwen een man met een baan wilden. Twee ontwikkelingen in de jaren zeventig: in Amerika begon de tijd van de kleine baantjes. De goed belegde boterham van de grote cao's, ook voor de arbeiders, verdween en kwam niet terug. Ook niet toen het weer beter ging. Aan de onderkant moesten mannen het zien te rooien met losvaste baantjes, niet genoeg om een gezin van te onderhouden.

De tweede revolutie was die van de pil. Seks, huwelijk en het krijgen van kinderen gingen niet meer vanzelf samen. Dat was aan de onderkant een radicale breuk. Vrouwen gingen massaal uit werken, vooral omdat één gezinsinkomen niet langer genoeg was. Tegelijk hielden ze op met trouwen. Waarom nog trouwen met een los werkman wiens bijdrage aan het gezin verwaarloosbaar was? Kinderen kregen de vrouwen nog wel - vaak van verschillende vaders. Dat was omdat in zo'n koersloos leven het hebben van kinderen zowel een minimum aan status als aan stabiliteit gaf.

Het verdwijnen van de vaste baan met cao was kortweg de bijl aan de wortel van het gezinsleven. En zonder gezinsleven, daarover zijn Murray en Putnam het roerend eens, is slagen in een steeds ingewikkelder omgeving heel moeilijk. Aan de bovenkant wordt intensiever dan ooit ge-ouderd, door tiger moms en dads. Aan de onderkant zorgen tieners voor broertjes en zusjes aangezien moeder uit werken is of bij haar vriend. Aan de bovenkant zijn de scholen goed, wordt keihard gewerkt, meegedaan aan clubs; aan de onderkant moet je uitkijken voor bendes, zijn overal drugs, gaan de kinderen naar scholen waar treurige leraren het hebben opgegeven.

Wondermiddel

Het is een wereld die ik niet kende, schrijft Putnam in een tamelijk mismoedig nawoord, waar hij op een rij zet wat we kunnen doen. Dat het zo'n lang nawoord is geworden, geeft te denken. Net als de ellenlange lijst met wenken, van vogelaarwijken tot werken aan een goed huwelijk. Zijn meest concrete voorstel: 'Economische verbetering voor laagbetaalde werknemers lijkt nog het meest op het wondermiddel dat ik zou willen bedenken, niet in de laatste plaats omdat daarmee ook het krijgen van kinderen wordt uitgesteld en misschien zelfs het huwelijk weer wat meer in zwang komt bij armere mannen en vrouwen.'

Geen vrolijk boek, temeer omdat de tendens in Europa niet veel anders is. Hoogleraar en CBS-demograaf Jan Latten hield zijn oratie Zwanger van segregatie al tien jaar geleden. Er zijn natuurlijk belangrijke verschillen, bijvoorbeeld dat tienerzwangerschap in Nederland nauwelijks een probleem is. Maar ook hier rukt de flexibele arbeid op, begeleid door ideologische kreten als 'van baanzekerheid naar werkzekerheid'. Dit boek leert een belangrijk ding: een vaste baan is in allerlei opzichten beter, bovenal voor de onderkant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden