BoekrecensieMidden-Oosten

Twee sterke boeken over de complexiteit van het Midden-Oosten ★★★★☆

Antropoloog Annemarie van Geel legt helder uit waarom het leven voor vrouwen in Saoedi-Arabië zo ingewikkeld is. In het veelomvattende Zwarte golf laat journalist Kim Ghattas zien hoe het zover kon komen.

Beeld Tzenko

Mooie scène in Hakken in het zand van Annemarie van Geel.

Reem Asaad, een jonge Saoedische vrouw, gaat een bh kopen in een lingeriewinkel in de havenstad Jeddah. Ze grabbelt op eigen houtje in de rekken. De verkoper, een Pakistaanse gastarbeider, vindt het maar niks. ‘Madam, u moet het mij vragen als u hulp nodig heeft’, zegt hij. ‘Ik kan u precies vertellen wat goed voor u is.’

Dat zinnetje! Bah. Wie heeft ooit bedacht, overpeinst Reem, dat alle verkopers mannen moeten zijn? Met hun ogen priemen ze door haar abaja heen om haar de juiste maat te helpen kiezen. De maat opmeten is tenslotte uit den boze. Reem kan zich niet meer inhouden. ‘Je wilt me helpen? Die rode bikini daar, stretch ’m maar tussen je handen, zodat ik hem goed kan zien.’ Het gezicht van de verkoper krijgt dezelfde kleur als de bikini, hij weet niet waar hij kijken moet.

Het draait erop uit dat vrouw de winkel uit stormt en besluit iets te doen aan de idiote situatie. Saoedi-Arabië is het enige land ter wereld waar mannen en vrouwen zo strikt van elkaar gescheiden zijn dat vrouwen niet in een lingeriezaak kunnen werken. Reem begint een campagne om daar verandering in te brengen.

Ze beroept zich op een oude beschikking van het ministerie van Arbeid (over vrouwelijk personeel in lingeriewinkels, dus eigenlijk óók bedoeld om mannen en vrouwen apart te houden), die nooit is uitgevoerd. De Saoedische geestelijkheid is tegen, omdat vrouwen dan zouden gaan werken in winkelcentra waar ook mannen rondlopen. Dat Pakistaanse mannen in de winkel staan, vinden de geestelijken minder erg. Dat zijn immers geen Saoedi’s. ‘Het duizelt me een beetje’, schrijft Van Geel, die dit allemaal van Reem te horen krijgt. ‘Hoe ingewikkeld kun je het maken?’

Ingewikkeld

Nou, heel ingewikkeld dus. Gelukkig krijgen we het allemaal helder uitgelegd door de Nederlandse antropoloog, die geruime tijd in Saoedi-Arabië woonde om onderzoek te doen naar de positie van de vrouw en de segregatie van mannen en vrouwen, daarop twee jaar geleden promoveerde en nu alle menselijke verhalen en smakelijke details die ze niet kwijt kon in haar proefschrift heeft bijeengebracht in een prettig geschreven boek.

Van Geel sprak ruim honderd Saoedische vrouwen: studenten, zakenvrouwen, oma’s, islamitische prediksters en activisten die zich inzetten voor vrouwenrechten. De laatsten hebben de overhand in het boek. Vooral zij zetten de ‘hakken in het zand’ (geweldige titel!), schudden aan de verstarde pijlers van het autoritaire koninkrijk en rekken de scheurtjes in het systeem op. Stapje voor stapje en vaak via een omweg, want drastische veranderingen zijn uitgesloten.

Reem Abaad kreeg het uiteindelijk voor elkaar dat vrouwen lingerie kunnen verkopen en anderen wisten twee jaar geleden te bewerkstelligen dat Saoedische vrouwen mogen autorijden, ook al trok kroonprins Mohammed bin Salman – die in het buitenland graag goede sier maakt met hervormingen – alle eer naar zich toe.

Een activistisch boek is Hakken in het zand niettemin niet geworden. Van Geel spreidt haar net breed uit en schrijft ook over de ontluikende cinema, ’s lands eerste vrouwenbasketbalteam en flirten en daten in Saoedi-Arabië. Met bluetooth kom je een heel eind en anders kan een meisje altijd nog een propje met haar telefoonnummer naast een jongen op de grond laten vallen. In Saoedi-Arabië is voor vrouwen meer mogelijk dan we denken, maar ‘je moet een familie hebben die je steunt’, is een zin die telkens terugkeert. Vrijwel iedereen die Van Geel spreekt, noemt het mannelijk voogdijschap als het grootste obstakel voor vrouwen.

En uiteraard is de werkelijkheid niet te reduceren tot categorieën als ‘onderdrukte vrouwen’ en vrouwen die dromen van westerse moderniteit. Van Geel ontmoet de ravissante Rowda Youssef, die de campagne ‘Mijn voogd weet wat het beste voor mij is’ voert, en zelfs de meest verlichte vrouwen moeten niets hebben van khilwa – het samenzijn van man en vrouw in een afgesloten ruimte.

Rivaliteit

Wie meer wil weten over de politieke en regionale context waarin zich dit alles afspeelt, doet er goed aan Zwarte golf van Kim Ghattas te lezen. De topverslaggever van de BBC – ooit was ze correspondent van de Volkskrant in Beiroet – beschrijft in ruim 400 rijkelijk met informatie gevulde pagina’s ‘hoe de rivaliteit tussen Saoedi-Arabië en Iran het leven in het Midden-Oosten heeft verwoest’, zoals de ondertitel luidt.

Ze maakte dat zelf mee in Libanon, waar ze de eerste dertig jaar van haar leven doorbracht, maar die persoonlijke ervaringen vormen niet de portee van het boek. Ghattas las veel, dook in de archieven, sprak met tientallen getuigen en hoofdrolspelers en heeft genoeg verslaggeversbloed om de lezer mee te nemen op een speurtocht die voert naar onder meer Teheran, Riyad, Beiroet, Bagdad, Islamabad en Istanbul, waar haar vriend en collega Jamal Khashoggi op bevel van dezelfde Saoedische kroonprins aan stukken werd gezaagd.

Ghattas’ uitgangspunt is het jaar 1979, toen drie gebeurtenissen plaatsvonden die – hoewel niemand dat op het moment doorhad – de daaropvolgende decennia bepalend zouden zijn voor de samenlevingen in het Midden-Oosten. Dat waren de Islamitische Revolutie in Iran, de Sovjet-interventie in Afghanistan en de bezetting door moslimextremisten van de Grote Moskee in Mekka.

‘Wat is er met ons gebeurd?’, is de vraag die Ghattas zich bijna wanhopig stelt, en met haar veel van de personen die ze sprak. ‘Waarom zijn de dingen ons ontglipt? Wat is er verloren gegaan?’ Het boek bevat te veel materiaal om het in één alinea samen te vatten, maar het antwoord op de vraag staat in Zwarte golf.

Annemarie van Geel: Hakken in het zand. Prometheus; 336 pagina’s; € 24,99. ★★★★☆

Kim Ghattas: Zwarte golf. Nieuw Amsterdam; 448 pagina’s; € 29,95. ★★★★☆

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden