Twee fronstoldaten in het blokfluitleger

Interview Lucie Horsch en Erik Bosgraaf

Het is klaar met het schooljuffenimago van de de blokfluit. Dankzij twee jonge spelers. En nee, de blokfluit is níét beperkt.

Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

In de eeuwige strijd tegen haar wat suffe imago stuurt de blokfluit dit najaar twee Nederlandse virtuozen naar het front. Erik Bosgraaf (36) speelt de wereldpremière van Nachklang, een concert voor blokfluit en orkest van componist en jazzimprovisator Theo Loevendie. De jonge Lucie Horsch (17) debuteert op cd met de vingerbrekende barokmuziek van Antonio Vivaldi. Noem Bosgraaf en Horsch gerust de kleinzoon en achterkleindochter van Frans Brüggen. Deze blokfluitpionier, overleden in 2014, trok alles uit de kast om het instrument te verlossen van de schooljuffenreputatie die het aankleeft. Uit Brüggens flamboyante spel groeide een heuse Nederlandse blokfluitschool, die met Horsch en Bosgraaf blijkbaar blaakt van het leven. Of is dat schijn?

Lucie Horsch

Lucie Horsch (17) voelde zich onlangs beledigd. Tijdens een interview zinspeelde een journalist op haar toekomst. Knap hoor, dat ze als 6-vwo'er alvast blokfluit en piano studeerde aan het Amsterdamse conservatorium, en ook nog op zangles zat. Maar over tien jaar, luidde de suggestie, hing die malle blokfluit toch allang aan de wilgen? Haar repliek klinkt nog altijd staccato. 'Ik merk vaker dat mensen de blokfluit niet beschouwen als een echt instrument. Dat ergert me gigantisch. Aan de andere kant geeft me dat tenminste een missie: laten horen hoe prachtig en veelzijdig dit instrument is. Stoppen met blokfluit spelen zou in mijn leven een gat slaan dat piano en zang onmogelijk kunnen vullen.'

Beeld Decca Classics

Thuis wordt ze omringd door strijkers. Moeder speelt cello, broer viool, vader Gregor is zelfs solocellist van het Koninklijk Concertgebouworkest. Lucie koos de blokfluit, vanwege haar klank. 'Die ontroert me omdat hij zo kwetsbaar is. Als je harder of zachter blaast, stijgt of daalt de toon. Dat klinkt vals, dus moet je andere manieren vinden om expressief te spelen. Vibreren of grepen zoeken die een andere toonkleur geven. De zogenaamde beperking van de blokfluit is schijn, er valt nog zo veel te ontdekken.'

Haar blaasplezier kwam voor het eerst op tv tijdens het Kinderprinsengrachtconcert 2008. Lucie Horsch, toen een 9-jarige met paardenstaart, sjeesde opzwepend frank en vrij door de Vijfde rapsodie van Brahms. Bij een riskante vertraging lachte ze ondeugend naar de dirigent. Haar 'oervader', Frans Brüggen, kent Horsch alleen van een afstandje. 'De dochters uit zijn tweede huwelijk zaten bij mij op school in Amsterdam. Als er muziektheatervoorstellingen waren, schoof hij aan. Natuurlijk heb ik hem later gegoogeld. Op YouTube speelt hij in zijn eentje een fantasie van barokcomponist Telemann: zo persoonlijk, zo mooi! Ik voel een grote verbondenheid, ook omdat ik les heb van zijn leerling Walter van Hauwe.'

Op haar debuut-cd speelt ze de virtuoze noten die Vivaldi schreef voor de meisjes van een Venetiaans weeshuis, het Ospedale della Pietà. 'Dat was destijds een soort popmuziek', zegt Horsch, 'vol sferen en contrasten. Ik probeer me voor te stellen hoe de meisjes de lastige loopjes oefenden. Als Vivaldi je gisteren de noten zou hebben gegeven, hoe pakte je het dan aan?'

31/10 Utrecht, 4/11 Amsterdam, 5/11 Valkkoog.

Wonderbaarlijke blokfluitcapriolen

Lucie Horsch is net iets te oud om een wonderkind te worden genoemd, maar ook als je haar leeftijd (17) buiten beschouwing laat, is het bepaald wonderbaarlijk wat ze uithaalt met een simpel houtje met wat vingergaten. Ze gebruikt overigens niet steeds dezelfde blokfluit. Lees de volledige recensie van haar debuutalbum hier.

Erik Bosgraaf

'Ik heb Brüggen helaas nooit zien spelen', zegt Erik Bosgraaf (36). 'Eind jaren tachtig stopte hij met de blokfluit. Maar op een dag trok ik de stoute schoenen aan en nodigde hem uit voor een van mijn concerten. Na afloop pakte hij mijn hand en zei: 'Fantastisch, jongen, wil je hier alsjeblieft mee doorgaan?' Het voelde alsof ik zijn zegen kreeg.'

Dat Erik Bosgraaf geldt als Frans Brüggen 2.0, zit hem deels in de bravoure waarmee hij oude muziek speelt. In 2007 lanceerde hij zijn carrière met het verzamelde werk van Jacob van Eyck. Deze blinde blokfluitist en beiaardier uit 17de-eeuws Utrecht strooide met een mitrailleurvuur van overdadig versierde psalmen en deuntjes.

'Een milde, ontspannen klank. Plus een rijk palet aan articulatie: de manier waarop je tonen aanzet met de tong.'

Bovendien heeft Bosgraaf net als Brüggen een brede smaak. Zo waagde hij zich in 2013 aan de modernistische klanken van Pierre Boulez. Na het fiat van de Franse meester arrangeerde hij diens Dialogue de l'ombre double voor blokfluit en elektronica. In zijn eentje toverde Bosgraaf het Amsterdamse Concertgebouw om tot een kwetterende volière.

Die open blik, zegt Bosgraaf, kenmerkt de Nederlandse blokfluitschool. Aan zijn studenten van het Amsterdamse conservatorium leert hij nog twee karakteristieken. 'Een milde, ontspannen klank. Plus een rijk palet aan articulatie: de manier waarop je tonen aanzet met de tong.' Toch twijfelt juist Bosgraaf aan de toekomst van de Nederlandse blokfluitschool. 'Ga maar na: in de hoogtijdagen telde alleen al het conservatorium in Utrecht zestig studenten. Onze afdeling herbergt er nu een dozijn, allemaal uit het buitenland. De enige Nederlander zit in de vooropleiding.'

Frans Brüggen

Toegegeven, Kees Otten (1924-2008) was een wegbereider. Maar zijn leerling Frans Brüggen (1934-2014) legde rond 1970 echt de fundamenten voor de rijke cultuur van blok-fluitensembles. Met zijn sterleerlingen Walter van Hauwe en Kees Boeke vormde Brüggen het experimentele trio Sour Cream, dat à la Jimi Hendrix graag een blokfluit aan gort sloeg. De vonk sloeg over naar het Amsterdam Loeki Stardust Quartet (1978-2009), dat sterrenstatus genoot tot in Japan. De ensembletraditie wordt voortgezet door The Royal Wind Music en het BRISK Recorder Quartet, dat in november zijn 30ste verjaardag viert.

Het blokfluitleger van voorheen vond emplooi aan de vele muziekscholen die Nederland telde. 'Maar die zijn door bezuinigingen goeddeels naar de barrebiesjes', zegt Bosgraaf. 'Veel kinderen zijn aangewezen op particulier muziekonderwijs. Dat hadden mijn ouders in Drachten nooit kunnen betalen.'

Op 11 november slaat Bosgraaf een nieuwe piketpaal in de Hollandse traditie. In Den Bosch speelt hij de première van Nachklang, een concert voor blokfluit en orkest van Theo Loevendie. 'Theo is 86, maar als je bij die leeftijd denkt aan lange tonen in een bedaard tempo, mooi niet. Hij geeft me een onwaarschijnlijke hoeveelheid noten te verstouwen.'

11/11, De Toonzaal, Den Bosch. Bosgraafs Telemann-cd verscheen bij Brilliant Classics.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.