Beeldende kunst

Twee exposities laten zien dat kunst en tuinieren heel goed samengaan★★★☆☆ en ★★★★★

Tuintje met hek van plastic flessen in vluchtenlingenkamp Sousha, Tunesië, tegen de grens met Libië.   Beeld Henk Wildschut
Tuintje met hek van plastic flessen in vluchtenlingenkamp Sousha, Tunesië, tegen de grens met Libië.Beeld Henk Wildschut

Exposities in Utrecht en Den Haag belichten de vruchtbare relatie tussen kunstenaars en tuinen, maar ook de moeizame relatie tussen mens en natuur.

‘Over de noodzaak van kunst en tuinieren’, luidt de ondertitel van de tentoonstelling in het Centraal Museum. Als iets die noodzaak laat zien, dan zijn het wel de foto’s van Henk Wildschut, die je in een van de laatste zalen tegenkomt. In de serie Rooted legde Wildschut vast hoe mensen in vluchtelingenkampen met bar weinig middelen de mooiste tuintjes maken. Rondom een tent in een woestijnlandschap heeft iemand met plastic flessen gevuld met zand heel zorgvuldig een hekje gemaakt. Een rozenstruik die groeit uit een oud blik frituurvet. Wildschut trof verrassend genoeg geen moestuinen aan, maar vooral bloemen en sierplanten met een symbolische betekenis.

Patricia Kaersenhout: ‘Of Palimpsests and Erasure’, bewerkte pagina's van de 18de-eeuwse wetenschapper en kunstenaar Maria Sibylla Merian (2021), Beeld Gert-Jan van Rooij
Patricia Kaersenhout: ‘Of Palimpsests and Erasure’, bewerkte pagina's van de 18de-eeuwse wetenschapper en kunstenaar Maria Sibylla Merian (2021),Beeld Gert-Jan van Rooij

In De botanische revolutie, over de vruchtbare relatie tussen kunstenaars en tuinen, vind je meer van dit soort ontroerende beelden. De tentoonstelling was al langer in de maak, maar voelt na 1,5 jaar corona extra urgent. Wie zich tijdens de lockdowns gelukkig mocht prijzen met een lapje groen of een balkon, weet net als de makers van de tuintjes in Rooted hoeveel schoonheid en troost dat kan bieden. Tegelijkertijd is in Utrecht te zien hoe kunstenaars de tuin gebruiken als metafoor om de vaak moeizame relatie tussen mens en natuur ter discussie te stellen.

De tentoonstelling blinkt uit in het combineren van oude kunst en voorwerpen uit vroeger tijden met werk van hedendaagse, overwegend in Nederland wonende en werkende kunstenaars. Een aantal daarvan maakte nieuw werk voor de tentoonstelling. Die aanpak laat overtuigend zien hoe ons denken over de tuin altijd een weerspiegeling is van een breder wereldbeeld. En ook: hoe dat door de tijd heen steeds kantelt.

Zo tref je in de zaal over wetenschap en natuur een exemplaar aan van het prachtig geïllustreerde boek dat de 18de-eeuwse natuurwetenschapper en kunstenaar Maria Sibylla Merian maakte naar aanleiding van een reis naar Suriname. Merian had niet alleen oog voor de insecten die ze daar die ze onderzocht, op de opengeslagen pagina verwijst ze naar de omstandigheden van tot slaaf gemaakte vrouwen in het land. Ze noteert met welk kruidenmengsel vrouwen hun kinderen aborteren, opdat die niet het geweld van de Nederlanders hoeven te ondergaan.

Dat deze tot slaaf gemaakte vrouwen en hun kennis over de natuur grotendeels uit de geschiedenis zijn gewist, vormt het uitgangspunt van een serie prints van Patricia Kaersenhout. Zij verstoorde Merians pagina’s door de kleuren van de afbeeldingen te vervagen en ze vult het beeld aan met afbeeldingen van zwarte en Javaanse vrouwen in dezelfde zachte kleuren. Het is alsof hun eerst onzichtbare gestalten langzaam uit de bladzijden tevoorschijn komen.

Bij een tentoonstelling over tuinieren hoop je ook iets van de levendigheid en pracht van een tuin te kunnen voelen. De getoonde foto’s en schilderijen, met hier en daar een video of installatie, zijn echter ingetogen en ademen rust. Iets te veel misschien, waardoor het geheel na een tijdje wat vlak wordt. Je mist een flinke regenbui of windvlaag om de boel eens even goed op te schudden.

Toch is De botanische revolutie geslaagd: fris, genuanceerd en gebaseerd op diepgravend onderzoek. Met dat onderzoek word je overigens niet doodgegooid, in de museumzalen krijgen de kunstwerken alle ruimte. Voor wie dieper wil graven is er een gretig makende catalogus met essays en een tuin-abc.

Werk van Milena Bonilla, geïnspireerd door het herbarium van Rosa Luxemburg, in de tentoonstelling Is it possible to be a revolutionary and like flowers?  in Nest, Den Haag.  Beeld Charlotte Markus
Werk van Milena Bonilla, geïnspireerd door het herbarium van Rosa Luxemburg, in de tentoonstelling Is it possible to be a revolutionary and like flowers? in Nest, Den Haag.Beeld Charlotte Markus

Is it possible to be a revolutionary and like flowers?

Parallel aan de De botanische revolutie in kunstruimte Nest in Den Haag is de tentoonstelling Is it possible to be a revolutionary and like flowers? te zien. Een extra hoofdstuk van de tentoonstelling in het Centraal Museum, dat ook prima los valt bekijken. Zoals de titel doet vermoeden: het gaat hier om de vraag of je radicale politiek kunt verenigen met de liefde voor zoiets frivools als bloemen.

Het levert verrassend veel mooi en sprankelend werk op. Hartverscheurend is de installatie die Milena Bonilla maakte op basis van het herbarium van de Pools-Joodse activist Rosa Luxemburg, die in 1919 in Berlijn werd vermoord. In een donkere ruimte projecteert de kunstenaar dia’s van pagina’s uit Luxemburgs herbarium, samen met fragmenten uit de brieven die zij in de gevangenis schreef. Gevangenschap of niet, in haar brieven lijkt haar geest: prachtig schrijft ze over de gouden gloed van de zon, over rijpe bessen en bloeiende bloesem. Hoe kun je in godsnaam een revolutionair zijn en niet van bloemen houden, vraag je je na een bezoek aan Nest af.

De botanische revolutie: Over de noodzaak van kunst en tuinieren

Beeldende kunst

★★★☆☆

9/9, Centraal Museum, Utrecht. T/m 9/1/22

Is it possible to be a revolutionary and like flowers?

Beeldende kunst

★★★★★

8/9, Nest, Den Haag. T/m 19/12

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden