Recensie Anne Kox / Dirk van Delft en Frits Berends

Twee biografieën van Hendrik Lorentz, met een andere kijk op hetzelfde genie

Honderd jaar na zijn overlijden verschijnen een zwierige én een degelijk biografie over de natuurkundige Hendrik Lorentz. In beide is de Nobelprijswinnaar innemend en briljant.

Beeld Martyn Overweel

Vorig jaar april ging de directeur van Rijksmuseum Boerhaave in Leiden, wetenschapshistoricus en voormalig NRC-journalist Dirk van Delft, met pensioen en liet hij weten niet achter de geraniums te gaan zitten. Hij zou, kondigde Van Delft aan, met de Leidse fysicus Frits Berends eindelijk de biografie schrijven van de iconische Leidse theoretisch natuurkundige Hendrik Antoon Lorentz. Nobelprijswinnaar. Vriend en geestelijk vader van Einstein.

Eindelijk? Ja, eindelijk. De Amsterdamse emeritus-hoogleraar wetenschapsgeschiedenis Anne Kox werkte namelijk al bijna veertig jaar aan Lorentz, maar een boek wilde daar al die decennia maar niet van komen. Dat werd wel een keer tijd, vond Van Delft.

In Amsterdam ontplofte Kox welhaast over de Leidse brutaliteit en in de kranten gingen nare dingen over en weer. Kox is namelijk de officiële bezorger van Lorentz’ verzamelde werken en correspondentie. Terwijl hij voortploeterde, vielen Van Delft en Berends in een gespreid bedje, mopperde Kox.

Dirk van Delft en Frits Berends: Hendrik Lorentz – Gevierd Fysicus Geboren Verzoener. Prometheus; 728 pagina’s; € 29,99. ★★★★☆ 

Anne Kox: Hendrik Lorentz – Een Levend Kunstwerk. Balans; 288 pagina’s; € 25.  ★★★☆☆

Waarna beide partijen in sneltreinvaart aan het schrijven sloegen. Het gevolg is dat bijna een eeuw na de dood van de belangrijkste Nederlandse natuurkundige ineens binnen twee weken twee biografieën van Hendrik Lorentz zijn verschenen. Het boek van Van Delft en Berends meer dan 750 pagina’s dik, dat van Kox pakweg half zo omvangrijk. Beide eindigen met vele honderden noten, referenties en bronnen.

Behalve een dubbelportret in meer dan duizend pagina’s, leveren de twee boeken bij lezing vooral ook een clash op van twee historiografische opvattingen. Team Van Delft kijkt nadrukkelijk vanuit het heden (de vergelijking met Robbert Dijkgraaf valt), is van de context en zeker niet vies van smakelijke anekdoten. Team Kox is strakker gericht op de wetenschappelijke verdiensten van Hendrik Lorentz en dus technischer.

Over de persoon Lorentz klaagt Kox in zijn inleiding dat die zo onkreukbaar en zachtmoedig is, dat het moeilijk is hem tot leven te wekken. Van Delft blijkt niettemin eindeloos over hem te kunnen verhalen, inclusief lange uitweidingen over het hoger onderwijs in Nederland, de opkomst van de hbs, de finesses van benoemingsprocedures en de vredesonderhandelingen na de Eerste Wereldoorlog, gemeentelijke perikelen in Arnhem en het droeve lot van vader Lorentz als ondernemer.

Lorentz’ verdiensten voor wetenschap en vaderland zijn groot, dat lijdt geen twijfel. Hij geldt als de wegbereider voor Einsteins relativiteitsdenken. En hij speelde na de Eerste Wereldoorlog in afwisselend vlekkeloos Frans, Duits en Engels een internationaal verbindende rol in de verscheurde Europese wetenschappen. Een immer vriendelijke verzoener die vlekkeloos alle talen sprak en ondertussen ook nog tal van staatscommissies voorzat. Waaronder die voor de afsluiting van de Zuiderzee; zijn berekeningen leidden tot de knik in de Afsluitdijk, waar de Lorentz-sluizen dus niet voor niets zo heten.

Bij zijn dood in 1928 (bij Kox een grauwe gure dag, bij Van Delft goed toeven met nu en dan een winterzonnetje) liep Haarlem uit voor de begrafenis en sprak Albert Einstein, zelf een wetenschappelijke legende. In heel Nederland zweeg het telegraafverkeer een paar minuten.

Lorentz’ verdiensten voor wetenschap en vaderland zijn groot, dat lijdt geen twijfel. Beeld Getty

Hendrik Antoon Lorentz werd in 1853 geboren in Arnhem, een briljant en leergierig jongetje uit een sappelend tuinders- en later kruideniersgezin (‘De bloemkool werd geroemd’, aldus Van Delft en Berends). Gestimuleerd door voorbeeldige schoolmeesters gaat hij naar de dan net opgerichte Hogere Burger School, waar voor het eerst middenstandskinderen hoger onderwijs konden genieten en waar meer dan op het gymnasium de exacte vakken aandacht kregen. Lorentz studeert daarna in amper anderhalf jaar af in de natuurkunde aan de universiteit in Leiden en schrijft vervolgens in zijn eentje thuis in Arnhem een baanbrekend proefschrift over de wetten van elektriciteit en magnetisme.

Daarin veronderstelt hij als eerste dat de materie uit atomen bestaat waarin kleine negatief geladen deeltjes voor de elektrische eigenschappen ervan zorgen. Zelf noemt hij die deeltjes nog ionen, maar in feite zijn dat de elektronen. Die trillende elektronen verklaren waarom materialen licht reflecteren en doorlaten. Het levert hem in 1901 de Nobelprijs voor de Natuurkunde op, samen met Pieter Zeeman.

De elektronentheorie stelt orde op zaken in de theorieën over elektriciteit en magnetisme, en leidt tot overpeinzingen over licht en de lichtsnelheid en formules die sprekend lijken op wat Albert Einstein in 1905 als relativiteitstheorie zal opschrijven. Het grote verschil is dat Lorentz denkt dat de materie fysiek krimpt en oprekt bij bewegingen door de ruimte. Bij Einstein is het de ruimte zelf die vervormt, een revolutionair idee.

Als Einstein zijn theorie publiceert, is Lorentz na een korte carrière als leraar in alweer Arnhem allang hoogleraar theoretische natuurkunde in Leiden, een kraakheldere denker met een fenomenaal geheugen. Hij trouwt er met vrouwenactivist Aletta Kaiser en is de eerste hoogleraar in Leiden die vrouwelijke promovendi heeft, onder wie zijn eigen dochter Berta. Hij werkt en wandelt graag.

Tegelijk heeft hij als hoogleraar wel zo’n hoge onderwijslast dat hij uiteindelijk een baan als conservator van Teylers Museum in Haarlem aanvaardt, waar destijds serieus onderzoek werd gedaan. Wetenschappelijk heeft hij er alle vrijheid. 

Maar de meeste tijd zal Lorentz steken in zijn diplomatieke werk en regeringsadvies aangaande de wetenschap. Eens in de week, op maandagmorgen, geeft hij college in Leiden.

De Lorentz van Van Delft en Berends is zwieriger dan de degelijke Lorentz van Kox. Maar in feite is het steeds dezelfde innemende en briljante natuurkundige die we eigenlijk al kenden uit eerdere biografische schetsen. Eerlijk is eerlijk: niet in de laatste plaats die van Anne Kox zelf.

Anne Kox: Hendrik Lorentz – Een Levend Kunstwerk. Beeld Balans
Dirk van Delft en Frits Berends: Hendrik Lorentz – Gevierd Fysicus Geboren Verzoener. Beeld Prometeus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden