Turner en Courbet, verband dat ik nooit gelegd zou hebben

In Zwolle hangen een Turner, een Mondriaan, een Dumas en een Stoop naast elkaar, op papier geef je er geen cent voor, hier zwepen ze elkaar op als een goed ingespeelde jazzband. Dat Turner een soort rampenfilms avant la lettre schilderde, is één reden waarom zijn werk sterk appelleert aan de smaak van hedendaagse kijkers.

Turner, Colour. Foto Tate/Tate Images

Fijn spektakel, Turners Fishermen upon a Lee-Shore uit 1802. Het toont een vissersboot, bootje eigenlijk, en wel onder condities die zelfs de sterkste maag op de proef stellen: inktzwarte lucht, golven die uit graniet gehakt lijken. In Gevaar & Schoonheid: Turner en de traditie van het sublieme, een dubbeltentoonstelling in het Rijksmuseum Twenthe, Enschede en Museum de Fundatie, Zwolle waarin de roemruchte Brit wordt gekoppeld aan vermeende voorgangers en tijdgenoten, vormt het het sleutelwerk in een zaal met zeestukken die allengs woester worden: Mesdag, Courbet, houts-kool tekenaar Raquel Maulwurf. Ook hangt er een doek met wrakkige bootjes op een kolkende zee van Bakhuizen. Daar krijg je gewoon zeebenen van.

De keuze voor Turner (1775-1851) is niet zo curieus als ze misschien lijkt. Het Rijksmuseum Twenthe profileert zich al langer als hét Nederlandse museum voor de 18de eeuw en maakte eerder een expositie over Britse portretkunst uit die tijd. Museum de Fundatie, op zijn beurt, is het enige vaderlandse museum met een Turner in de collectie. In datzelfde museum was in 2011 tevens de expositie Meer Licht te zien, over het sublieme in de hedendaagse kunst.

Dat sublieme, esthetische ervaringen zo overweldigend zijn dat ze onbehagelijk stemden, speelde ook in Turners werk een grote rol. 's Zomers trok hij over het continent op zoek naar locaties en dingen die dergelijke ervaringen opriepen: steile bergketens, woeste zeeën, voortdenderende stoomtreinen et cetera; 's winters werkte hij ze uit in zijn atelier. Dat Turner een soort rampenfilms avant la lettre schilderde, is één reden waarom zijn werk sterk appelleert aan de smaak van hedendaagse kijkers; dat hij zo expressief werkte, is een andere. Turners bravoure en soms onstuimige handschrift maakten zijn werk voor tijdgenoten onbegrijpelijk suggestief. Wie wil kan er een bevrijding op de vorm in zien, een vooruitwijzing naar expressionisme en abstracte kunst. Turner, Monet, Rothko - dat liedje. Deze expositie trekt die lijn door naar de hedendaagse kunst.

Turner, Couvent du Bonhamme. Foto The Fitzwilliam Museum, Image Library

Overtreffende trap

Waar moet je aan denken bij een term als 'subliem' die wordt gebruikt bij Turner?

Lastige term: het sublieme, waar komt die nu precies vandaan? Ze werd gemunt door de Ierse filosoof Edmund Burke en heeft betrekking op esthetische ervaringen die zo overweldigend zijn dat het iets onaangenaams krijgt. Herinnert u zich de openingsscène van de laatste Mad Max-film, die met al die rare auto's, en dat het spectaculairder en spectaculairder werd, en dat u dacht: wow, maar ook: stop!!? Voilà, het sublieme.

18de-eeuwse landschapsschilders gingen bewust op zoek naar plekken die zulke gevoelens opriepen. Je denkt daarbij al snel aan de natuur, berggezichten, zeeën, et cetera, maar ook in de stad liet het sublieme zich vinden. In een brandend gebouw bijvoorbeeld, zoals ook William Turner ontdekte. Toen het Houses of Parliament in 1834 in de fik stond, maakte hij vanuit de menigte schetsen.

Schot hagel

Het is een schot met hagel. Naast Turner zelf, van wie er niet heel beroemde, maar wel enkele heel goeie werken hangen (aquarel, olieverf), heeft men ook fotografie, films, computeranimaties, en zelfs een apparaat dat trillingen in de grond meet naar het oosten gehaald. Dat klinkt rommeliger dan het oogt. Soms vergaloppeert men zich - enkele ongelukkige fotografie-schilderkunst-combinaties in Enschede, een video met Vietnamese onderwater-riksja's (ja, die bestaan) in Zwolle - maar dat zijn details. Wat vooral opvalt aan deze tentoonstelling is hoe zorgvuldig er is gehangen, hoe mooi en harmonieus. Mijn favoriete ensemble in Zwolle: een Turner, een Mondriaan, een Dumas en een Stoop, een combinatie waarvoor je op papier geen cent zou geven, maar die elkaar hier opzwepen als een goed ingespeelde jazzband. In Enschede: een schemerig berglandschap van Turner naast een schemerig fabrieksterrein van Sluijters. Ook noemenswaardig: een rij nocturnes met brandende gebouwen van Turner, Jan Voerman en anderen (Zwolle). Toegegeven, de overeenkomsten gaan niet altijd diep, maar soms doen ze dat wel; dan word je werkelijk aangespoord tot beter kijken.

Bij deze uit Enschede bijvoorbeeld: Turners Couvert du Bonhamme tegenover Courbets A River in Mountain Gorge, beide landschappen met bergketens, respectievelijk aquarel en olieverf. Turner en Courbet, het was een verband dat ik nooit gelegd zou hebben, maar in hier oogt het volstrekt natuurlijk. Dan gaat het om de ruimtelijkheid van de landschappen, hoe je ogen worden weggelokt van de voorgrond, hup, de diepte in. En ook om de manier waarop dat weglokken gebeurt: coulissen, terloopse warm/koud-contrasten, oplichtende accenten in de verte, een vloer die door welgeplaatste licht-partijen en slagschaduwen echt ruimtelijk voelt. Het zijn tijdloze kunstgrepen, gemaakt om de zinnen te begoochelen. En als ze werken denk je: wow.

Gevaar & schoonheid. Beeldende kunst. Turner en de traditie van het sublieme, Rijksmuseum Twenthe, Museum De Fundatie, Zwolle, t/m 3/1/2016.

Courbet, A River in a Mountain Gorge. Foto Scottish National Gallery
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.