Theater Turks Fruit

Turks Fruit in tijden van #MeToo, hoe breng je dat fatsoenlijk op de planken?

Taboedoorbrekend, bevrijdend, geestig? In 1969 zeker. Maar vijftig jaar later – na #MeToo en TimesUp, en met de winst van de seksuele revolutie stevig op zak – leest Turks Fruit toch anders. Beeld Annemieke van der Togt

Vier vrouwen brengen een nieuwe visie op Jan Wolkers’ bestseller uit 1969.

‘Ik naaide de ene meid na de andere. Ik sleepte ze naar mijn hol en rukte ze de kleren van het lijf en ramde me een ongeluk.’ Ja, zo herinneren we ons de klassiek roman Turks fruit (1969) van Jan Wolkers wel zo’n beetje. De bravoure, de roes, de zorgeloze vulgariteit. Leuk. 

Kassies, Braam, Zijlstra en Korper

Sophie Kassies (60) is toneelschrijver. Zij bewerkte veel grote prozawerken voor toneel, zoals Genesis, naar het eerste Bijbelboek, en Judas, naar het boek van Astrid Holleeder. Hanneke Braam (39) regisseert cabaret- en theatervoorstellingen. Zij regisseerde bij Hummelinck Stuurman eerder o.a. Roem, Twee vrouwen en Genoeg nu over jou! Actrice Ali Zijlstra (27) studeerde aan de Arnhemse toneelschool en speelde in onder meer Schneider vs. Bax (2015) en Bankier van het verzet (2018). Collega Debbie Korper (58) was te zien in vele toneelrollen, in films en op tv, zoals in de serie Vuurzee (2006-2009), De avonturen van Kruimeltje (2010) en Spangas (2017-2018).

Op Wolkers’montere inleiding volgt een ellenlange opsomming van alle vrouwelijke lichaamsdelen die hoofdpersoon Erik op zijn drukbezochte matras aantreft. Er zijn ‘grote tieten, hangend als zakken brij’, en ‘droge kutten met wratten van binnen’. De een heeft een ‘kut zacht en vochtig als een vlabroodje’, de volgende ‘zo’n apparaat met van die grote schaamlippen naar buiten, van die bruinige flappers, als de klapdeurtjes in een saloon’. En zo gaat het welgemoed vele pagina’s door.

Taboedoorbrekend, bevrijdend, geestig? In 1969 zeker. Maar vijftig jaar later – na #MeToo en TimesUp, en met de winst van de seksuele revolutie stevig op zak – leest het toch anders. Alle vrouwen behalve Olga blijken willoze stukken vlees die dienen te worden ‘vastgestoken’, en van wie het lichaam wordt beschreven met een mengeling van walging en spot. Erik maakt vrouwen belachelijk die huilend vertellen als kind door hun vader te zijn verkracht. En als een vrouw nee zegt neemt hij haar in haar slaap gewoon alsnog. Ja, met de kennis van nu is Turks fruit (ook) behoorlijk seksistisch en stigmatiserend – literair meesterwerk of niet.

Maar Olga zelf dan, sputtert de lezer nu, die mooie, vrijgevochten, oer-Hollandse heldin met haar wellustige, rosse zwier? Eerlijk? Een labiel kind dat van Wolkers nauwelijks tekst krijgt, maar wel acht waterijsjes in één keer eet en slaapt met haar duim in haar mond. Behalve haar veelgeprezen lippen, borsten, kont en kut krijgt zij in de roman nauwelijks reliëf. En dat beroemde libido? Mwah. Eerder schikt ze zich in Eriks tomeloze drift, getuige de vele passages waarin ze zich weer eens loom, half slapend of ‘in trance’ door hem laat nemen. Dat neukt lekker, schrijft Wolkers, ‘dat willoze apathische lichaam’. In zijn beleving is ze op zo’n moment ‘verdoofd van geilheid.’

Oké.

Als je anno 2019 met vier vrouwen (en twee mannen) besluit om Turks fruit op toneel te brengen, moet je hier dan iets mee? Verdient het vijftig jaar oude vrouwbeeld van ‘testosteronbom’ Wolkers een feministische make-over? We vragen het aan Sophie Kassies (60), die het boek voor toneel bewerkte, regisseur Hanneke Braam (39) en acteurs Ali Zijlstra (27) en Debbie Korper (58), die respectievelijk Olga en haar moeder spelen.

Acteurs Chris Peters (Erik) en Bart Klever (Pappie) blijven bij deze insteek buiten beschouwing, zeg ik bij het begin van het interview. Sophie Kassies moet lachen bij het woord ‘insteek’. ‘Goed gekozen, in de context.’ Zij wil bij voorbaat even zeggen dat de roman van Wolkers in haar ogen verbluffend rijk is. ‘En onweerstaanbaar geestig. Zelfs die rotstukken, met akelige beschrijvingen van dameslichamen, daar moet ik gewoon verschrikkelijk om lachen. Dat gaat zó ver, het is totaal buiten proportie.’

Debbie Korper: ‘Ik schrok er wel van hoor, in het begin, van al die nare beschrijvingen van kutten. Het boek is daarin heel hard, veel harder dan de film. Ik heb me wel afgevraagd: moet dat op toneel?’

Turks Fruit 

Turks Fruit, Jan Wolkers’ vijfde roman, verscheen in 1969. Van de Nederlandstalige editie (intussen de 57ste druk) zijn zo’n 630 duizend exemplaren verkocht. De roman is in ongeveer twintig talen vertaald. Onlangs nog verschenen de Griekse en de Turkse vertalingen van Turks fruit en werden de vertaalrechten verkocht aan Zuid-Korea. De afgelopen jaren is het boek in een nieuwe vertaling uitgebracht in Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten, ter vervanging van de verouderde eerdere versies.

In 1973 kwam de film van Paul Verhoeven uit, die met 3,3 miljoen bezoekers de succesvolste Nederlandse bioscoopfilm aller tijden zou worden, en de doorbraak betekende van Rutger Hauer (Erik) en Monique van de Ven (Olga). In 2006 werd het boek bewerkt tot musical, met in de hoofdrollen Antonie Kamerling en Jelka van Houten.

In maart verschijnt de roman in een speciale jubileumbox, aangevuld met de toneelbewerking van Sophie Kassies en het luisterboek uit 2007, dat door Wolkers zelf werd ingesproken.

Moet je in een nieuwe toneelversie anno nu die kwestieuze kanten van het boek niet corrigeren?

In koor: ‘Neeee! Corrigeren is veel te negatief.’

In Kassies’ toneelbewerking is desondanks wel het een en ander veranderd. Om te beginnen heeft Olga hier – logischerwijs – veel meer tekst dan in het boek. In de roman vertelt Erik óver haar, en dat niet al te vleiend, want ze heeft hem tenslotte ingeruild.

Braam: ‘Van Olga ontstaat niet een heel positief beeld, nee. Maar het is een wraakroman – hij schrijft de woede van zich af. Ik ben ook niet altijd even aardig over mijn exen.’

Op toneel krijgen alle personages een eigen stem. Maakt dat Olga vanzelf gelijkwaardiger aan Erik?

Braam: ‘Ja, en dat moest ook. Sophie en ik zijn meteen aan de slag gegaan met de vraag: wat is háár verhaal, wat zoekt ze bij hem, en waarom gaat ze eigenlijk weg?’

Kassies: ‘In het boek is zij zacht gezegd nogal oningevuld.’

In de bewerking geeft Olga Erik ook veel meer weerwoord dan in de roman. Als hij weer eens zijn gal spuit over haar moeder, roept zij hem tot de orde. En als hij nu over wrattige kutten praat, valt Olga hem in de rede: ‘Jezus, man!’

Zijlstra: ‘Wij hebben ons wel afgevraagd of Olga slachtoffer is van Erik. Maar dat geloof ik gewoon niet. Mijn Olga is een vrouw met een sterk karakter en een eigen wil.’

Korper: ‘Als Chris nu op toneel die afschuwelijke dingen zegt, kan Ali hem achter zijn rug belachelijk maken. Zo neutraliseren wij die woorden. Hij zegt het wel, maar zij lacht hem gewoon keihard uit.’

Regisseur Hanneke Braam: ‘Alles kan, maar ongelijkheid en dwang zijn niet geil.’ Beeld Annemieke van der Togt

De bruine flappers als klapdeurtjes in een saloon zijn in de toneeltekst verdwenen.

Kassies: ‘Ja, maar dat vond ik gewoon niet zo’n goed beeld. Ik heb wel geschreven: kale kutjes waar van alles onderuit flappert. En het woord ansjoviskutjes heb ik overgenomen, dat vond ik mooi.’

Wat stellen jullie je daar precies bij voor?

Braam, Korper en Zijlstra, tegelijk: ‘De geur!’

Kassies: ‘Nee, van die dunne, zuinige schaamlipjes, als ansjovis in een blikje.’

Waren er passages of formuleringen waar jullie bewust van af wilden? Mij viel op dat de uitdrukking ‘haar vaststeken’ (met zijn pik), die Wolkers in het boek kwistig gebruikt, in de toneeltekst nog maar één keer voorkomt.

Kassies: ‘Ja, dat vind ik zo’n vreselijk woord. Ik heb daar associaties bij met harpoenen, en weerhaken.’

Het enige moment dat dat woord nu wordt gebruikt, is na de breuk tussen Olga en Erik, als hij haar uit woede en verdriet tegen haar zin overweldigt. 

Zijlstra: ‘In die context betekent ‘vaststeken’ ook: vastklampen: hij wil haar niet verliezen.’

Kassies: ‘Hij wil haar opnieuw in bezit nemen; daarbij kwam dat woord perfect van pas. Verder gebruik ik andere benamingen, omdat ik wil dat de seks vooral smakelijk is. Het publiek moet bijna mee willen doen.’

Braam: ‘Wij moesten het zelf geil vinden. En ongelijkheid en dwang zijn niet geil. Ik heb niet steeds heel bewust afgewogen of iets wel of niet door de feministische beugel kon. Het is Turks fruit, dus álles kon. Maar ik heb daarin wel steeds vertrouwd op mijn eigen kompas als vrouw.’

In het boek overrompelt Erik Olga in haar slaap, duwt haar dijen van elkaar, en ‘steekt zich in haar vast’. Hij drukt zijn mond op haar lippen ‘om haar het schreeuwen te beletten.’ Als zij zich verzet en tegenstribbelt, blijft hij ‘wild en krachtig in haar steken’. Dat is gewoon een verkrachting. 

Braam: ‘Ik wil dat niet op die manier ensceneren, dan had ik het liever weggelaten. Bij ons is die scène veel ambivalenter. Olga is bij hem weg, maar die krankzinnige aantrekkingskracht tussen hen is er nog steeds. Ze heeft rationeel besloten dat het moet stoppen, maar ze verlangt nog wel naar hem. Dus als hij aandringt, aarzelt zij: ja, ze wil hem, maar nee, het is beter van niet. Dat is nu de worsteling.’

En het fysieke geweld, moest daar nog iets aan gebeuren? In het boek slaat Erik Olga twee keer een blauw oog.

Zijlstra: ‘De eerste keer dat hij haar slaat in het boek, verzoenen ze zich heel snel weer. Dat vonden wij niet kunnen. Dus als Erik Olga slaat, slaat ze hem bij ons ook terug. Met dat soort ingrepen verschuiven wij het accent. De passie, en ook de agressie, komen bij ons van twee kanten.’

De geilheid en het initiatief lijken bij jullie democratischer over het duo te zijn verdeeld. De beruchte passage uit het boek waarin Erik de geneugten roemt van anale seks (‘ik zag die stang van mij steeds tussen die twee reusachtige bolle blanke heuvels verdwijnen’) komt nu deels voor Olga’s rekening.

Zijlstra: ‘Ik geloof niet dat bij zo’n intense seksuele relatie er maar één de aanstichter is. Het zijn twee krachten die elkaar opzoeken. Zij wil dit óók.’

Braam: ‘Het is een cadans, ze zwepen elkaar erin op. Ik wil laten zien dat als twee mensen elkaar zo liefhebben en vertrouwen, seksueel alles denkbaar is. Ons stuk is een ode aan de seksuele vrijheid en gelijkheid.’

Turks fruit na #MeToo?

Braam: ‘Wij willen het tegenovergestelde laten zien van dwang en seksisme, en we doen onze stinkende best om Erik en Olga gelijkwaardig te maken. Sophie heeft dat al fantastisch gedaan, ik doe er in de regie nog een schepje bovenop, en Ali als actrice nóg een enorme schep.’

Ja, knikt Zijlstra: ‘Wij gaan uit van de eigen wil en lustbeleving van de vrouw. Daarin is onze voorstelling misschien een antwoord op #MeToo.’  

Braam: ‘Een correctie op Wolkers’ boek zou ik het nog steeds niet noemen. Wel een aanvulling. Wij doen Turks fruit, anno nu, door de ogen van de vrouw.’ 

Turks fruit door Hummelinck Stuurman Theaterbureau. Première: 24/2 DeLaMar Theater Amsterdam, daarna t/m 25/5 tournee. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden