Tristan und Isolde is een opera als een koortsdroom

De Tristan und Isolde van Pierre Audi splijt het Parijse publiek, maar de boeroepers hebben ongelijk. Audi's regie trekt je mee in oneindige afgronden. Torsten Kerl is een overweldigende Tristan en Rachel Nicholls een steeds warmbloedigere Isolde.

Tristan und Isolde in de regie van Pierre Audi. Beeld Vincent Pontet

Tristan und Isolde is een opera als een koortsdroom. In de eerste samenwerking tussen Pierre Audi, artistiek leider van De Nationale Opera, en Daniele Gatti, de nieuwe chef-dirigent van het Concertgebouworkest, draait alles om een verboden, verzengende liefde. De hoofdpersonen worden meegezogen in een trechter die onherroepelijk uitmondt in hun dood.

In het Parijse Théâtre des Champs-Elysées trekt Pierre Audi die droom op in koele, zwart-witte vlakken. Hij plaatst hoge, zwarte zuilen op het kleine podium - stabiel tegenwicht tegen de kolkende emoties. Als rotsformaties blijven ze overeind als al het menselijke wankelt, maar zodra de muziek een andere wending neemt, kunnen ze van plaats veranderen of zich binnenstebuiten keren. Tristan en Isolde en hun vertrouwelingen Brangäne en Kurwenal, naar menselijke maatstaven ontzagwekkende figuren, steken er nietig bij af.

In de orkestbak zit niet het Concertgebouworkest maar het Orchestre National de France, waar Daniele Gatti nog net werkzaam is als chef.

Wegglijdende harmonieën

Wagners muziek overspoelt alle muzikale conventies en Gatti kan die grenzeloosheid aan. Hij balanceert meesterlijk tussen wegglijdende harmonieën, strak gekozen ritmes en momenten van stilte.

Hun kleding maakt van Isolde en Brangäne onzijdige figuren, meer archetype dan personage. In donkere pijen lijken ze op de grofgebouwde kerels Tristan en zijn maat Kurwenal.

Als Tristan en Isolde een liefdeselixer hebben gedronken, raken hun stemmen elkaar aan en verstrengelen zich. Ze worden één in een broeierig duet, maar hun passie is alleen te horen. Wat je ziet is de tenor Torsten Kerl (Tristan) en de sopraan Rachel Nicholls (Isolde) die als spiegelbeelden tegenover elkaar zitten: geknield, hoofd tegen hoofd. Verderop staan ze naast elkaar, met een meter tussenruimte, de gezichten van elkaar weggedraaid - niet als teken van koele ongenaakbaarheid maar als verwijzing naar de bovenmenselijke kracht van hun liefde. Mooi dat Audi en zijn lichtontwerper Jean Kalman de eerste acte laten eindigen in een natuurverschijnsel: een verzengend crescendo van licht.

Tristan und Isolde. Opera. Wagner: Tristan und Isolde. Regie: Pierre Audi. Solisten, Orchestre National de France o.l.v. Daniele Gatti. Parijs, Théâtre des Champs-Elysées, 12/5. Tot 24/5.

Als Isolde weer verschijnt, zijn de zuilen weg. Ze hebben plaatsgemaakt voor menselijkere maten. Onvolgroeide bomen, kaal en krom, omringen het zwarte vlak. Isoldes lange haar hangt los en haar schouder is bloot.

Meer heeft Audi niet nodig om te laten zien dat alles is veranderd.

Opmerkelijk: niet alleen Tristan en Isolde vormen een paar. Ook Brangäne en Isolde zijn meer dan vertrouwelingen. Als hun stemmen zwijgen, spiegelen ook zij zich: geknield, met de voorhoofden tegen elkaar.

Rommelig beeld

De slotacte is problematisch. Het toneelbeeld is rommelig, met vormeloze zwarte afvalzakken waarin je menselijke resten vermoedt. Op een steiger ligt een gemummificeerd lichaam. Een priemend licht schijnt met pijnlijke felheid de zaal in en leidt af van de stervende Tristan. Isolde komt te laat, haar wacht de ultieme vervulling van haar verboden liefde, de Liebestod.

Torsten Kerl is een overweldigende Tristan en Rachel Nicholls een steeds warmbloedigere Isolde. Samen met Michelle Breedt (de ideale Brangäne), Steven Humes (koning Marke), Brett Polegato (Kurwenal) en ook Daniele Gatti worden ze voor hun uitputtende prestaties terecht bejubeld.

Voor Pierre Audi splijt het Parijse publiek zich in juichers en boeroepers. Hij heeft het ze niet gemakkelijk gemaakt, maar de boeroepers hebben ongelijk. Audi's regie reikt diep. Hij daagt zijn publiek uit, trekt het mee in oneindige afgronden. Zijn enscenering is er een om over na te denken en lang met je mee te dragen.


Waarschuwing voor Tristans

Lang, hoog en op volle kracht: je vreest voor de stem van zanger Torsten Kerl.

Op de partij van Tristan zou een waarschuwing moeten staan: deze opera kan dodelijk zijn voor uw stem. Bijna vier uur lang op het hoogst denkbare volume en in de hoogste registers zingen kan een stem blijvend en onherstelbaar beschadigen.

Zelfs wereldster en alleskunner Plácido Domingo durfde de rol live niet aan. Na lang aarzelen wilde hij toch dit hoogtepunt van zijn vak verkennen en een Tristan met zijn publiek delen - niet live, maar op cd. Hij knipte de partij op in meer dan honderd stukjes en zong die afzonderlijk in. Een veilige oplossing.

Torsten Kerl, de Tristan die in Parijs aantreedt, gaat voor de riskante live-variant. Hij houdt het zingen-op-volle-kracht zo lang vol dat je op lange termijn voor zijn stem vreest.

Voor Isoldes ligt het iets anders. Zij kunnen de rol vanuit naïviteit benaderen en tussen de gepassioneerde hoge noten teruggaan naar een tandje minder. De dramatiek hoeft daar niet onder te lijden, integendeel. Rachel Nicholls laat horen dat je juist door ook het intieme, persoonlijke aan te spreken de rol een gelaagdheid kan geven waar je in een powervertolking niet aan toe komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden