Tristan Keuris voelde zich nergens bij horen

Het muzikale oeuvre van Tristan Keuris, die zondag in Hilversum overleed, kan nauwelijks compleet worden genoemd. Maar het zou wel eens langer kunnen meegaan dan de maker zichzelf in relativerende buien voorhield....

'VAN HET BEGIN af aan bevangen door hebberigheid, door een helse jaloezie op mooie dingen.' Met die woorden beschreef Tristan Keuris ooit de kiem van zijn loopbaan.

Keuris was verlegen, maar alles behalve in zichzelf gekeerd. Roemrucht waren (in kleinere kring) zijn knetterende commentaren op muziek die hem tegenstond of attitudes die hem niet bevielen. Ronduit cynisch kon hij worden, als hij een vakgenoot in het oog kreeg die zich meer met zijn eigen onsterfelijkheid bezighield dan met de hogere instrumentatiekunst of met de studie van de ware onsterfelijken.

Het muziekleven zal het voortaan moeten stellen zonder zijn soms onverwacht opdoemende, boomlange gestalte. Resteert een oeuvre dat in al zijn omvang nauwelijks compleet kan worden genoemd, maar dat wel eens langer mee zou blijken te kunnen dan de maker zichzelf in zijn talrijke momenten van zelfrelativering voorhield.

Het kent verschillende hoogtepunten; composities en onderdelen van grote brille en vituositeit; momenten van indrukwekkende diepgang, ook in zijn minder bekende stukken. Het draagt anderzijds ook beloften die eigenlijk nog op inlossing wachtten - op de sublimering die een oudere, nog wat onthechter Keuris mogelijk tot stand had kunnen brengen.

Keuris stierf zondag aan kanker, in zijn woonplaats Hilversum. Hij werd vijftig jaar. Tot zijn bekendste werken behoren Sinfonia (1974), Movements (in 1982 geschreven voor Haitink en het Concertgebouworkest), Concert voor vier saxofoons en orkest (1986) en het koorwerk Laudi (1993). Het Residentie Orkest bracht vorig jaar een van zijn laatste stukken in première, een symfonie met de nuchtere titel Symfonie in D. Voor Sinfonia, voor groot orkest, kreeg hij in 1975 de Matthijs Vermeulenprijs.

Keuris behoorde tot de meest succesvolle Nederlandse componisten van de na-oorlogse generatie. Bijna al zijn stukken ontstonden in opdracht.

'Ik hoor niet tot een groep, en ook niet tot een generatie', zei hij in 1985, aan de tand gevoeld tijdens een Tristan Keurisdag. 'Ik had op het conservatorium geen lotgenoten. Mijn metgezellen waren slissende Brahmsvertolksters en gonzende G-snaarders, die van Stravinsky of Schönberg nooit hadden gehoord.'

Op wie was Keuris zoal jaloers? Op Tsjaikovski en Mahler, en op de lepe Stravinsky met zijn ritmische vondsten - zoals te horen valt in het verbluffende Movements van Keuris. Op het melodisch vermogen van Bartók, en op Alban Bergs weidse gestiek - die je hoort in Keuris' strijkkwartetwerk. Op de kopergepantserde coda's van Bruckner, maar ook op de solitaire trompet van Stockhausen. Op Schönbergs Pierrot Lunaire - zie Keuris' Miniaturen. Keuris' eruditie leidde nimmer tot muzikale zakkenrollerij. Hij integreerde kwaliteiten die hem in het oog sprongen in een eigen, schijnbaar met groot gemak geformuleerde toontaal, die zich laat herkennen aan een specifieke kleuring van de akkoorden, en aan een zucht naar contrasten en plotselinge muzikale vergezichten.

'Ik moet constant het gevoel hebben van: godverdorie, hoe heb je hem dat geflikt', zei hij in een terugblik op het componeren van Movements, dat hij als altijd opzette vanuit een idee over de specifieke klankkleurmogelijkheden van een gegeven ensemble. 'Van de mogelijkheden van het orkest raak ik opgewonden', was ook zo'n adagium. Maar hij kon ook excelleren met een soloviool - en de slotmaten van zijn Pianotrio horen tot de sprookjesachtigste slotmaten die ooit voor trio werden geschreven.

Roland de Beer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden