BoekrecensieFrictie – Ethiek in tijden van dataïsme

Treffend pleidooi voor meer frictie tussen mens en algoritme ★★★★☆

Filosoof Miriam Rasch doet een poging de wereld terug te veroveren op de datahonger. Geen eenvoudige kost, maar haar boodschap treft doel.

Beeld Martyn F. Overweel

De algoritmes doen tevreden snorrend hun werk. Webwinkels als Amazon weten doorgaans precies waaraan consumenten behoefte hebben en met welke producten ze verleid kunnen worden tot nog meer aankopen. Doorgaans. Met de coronapandemie werd alles anders. Alle precoronadatastromen bleken ineens weinig waar meer en de toptien van meestverkochte producten op Amazon werd gedomineerd door wc-papier en handgels.

Het (onschuldige) voorbeeld zal essayist en filosoof Miriam Rasch vermoedelijk deugd doen. Haar nieuwe boek Frictie is namelijk een pleidooi tegen wat ze dataïsme noemt: het geloof dat alles wat bestaat, is te vertalen in digitale data en dat daarmee de wereld de goede kant op te duwen is. Van een wereld waarin alles met behulp van data wordt strakgetrokken, in stukjes gehakt en in malletjes geduwd moet ze niets hebben.

Inhoudelijk is haar nieuwe boek een logisch vervolg op de essaybundel Zwemmen in de oceaan, waarin ook al de vraag centraal stond wat het betekent om mens te zijn in een door data geregeerde wereld. In Frictie diept Rasch die vraag verder uit aan de hand van een indrukwekkende stoet, vaak minder bekende, filosofen en schrijvers.

Frictie

Tegenover de wereld van de data en van soft- en hardwaredesigns die zijn gestoeld op een zo soepel mogelijke gebruikservaring en het minimaliseren van afstand tussen mens en apparaat, zet Rasch het begrip frictie. Ze ontleent dit aan de existentiële filosoof Simone de Beauvoir, voor wie frictie aan de basis staat van ethiek. De frictie tussen mens en wereld, bijvoorbeeld. Zonder afstand kunnen we niet nadenken. Een landschap ‘verbonden door camera’s, sensoren en mijn eigen schermverslaving’ is daarentegen een gladde ijsvlakte: ‘Zodra je haar betreedt, glijd je weg.’

Rasch gaat op zoek naar ‘de-automatons’: denkers die weigeren als een automaat voort te ratelen, die ‘er eer in leggen een stok tussen de spaken te steken van al te gesmeerde netwerken’, die genieten van storing en frictie. En dat alles met als doel ruimte vrij te maken om te denken en de onvoorspelbaarheid te vieren.

Dat klinkt een stuk eenvoudiger dan het is. Rasch geeft dit zelf ook toe: ‘Data werken, zoveel is duidelijk.’ De data en algoritmes achter Spotify, Netflix of uw spamfilter: iedereen heeft ermee te maken. En ze werken. Dataficatie is daarmee een monopolie op werkelijkheidsproductie geworden met de data-euforisten als hun apologeten. De wereld waarin we leven dreigt te veranderen in objectieve en voorspellende getallen.

Rasch’ boek is één lange poging de wereld terug te veroveren op de datahonger. En daar begint de ellende, want met elk concreet voorbeeld dat het dataïsme de doodsteek moet toebrengen, wordt het juist sterker. Mijn innerlijk leven, kunst, muziek van Bach, de liefde, mystiek, transcendentie? Steeds weer is het antwoord ‘nee’: op al deze zaken heeft kunstmatige intelligentie een antwoord. Start-ups die God willen vangen in een algoritme, een applicatie die voorspelt wie op wie verliefd wordt of AI die componeert in de stijl van Bach – telkens schiet het dataïsme een nieuw doel aan flarden. Totdat de mens stukje bij beetje verdwijnt, ‘tot hij er uiteindelijk zelf van overtuigd raakt te werken als een computer’.

En dan zijn we pas op pagina 45 van het boek. Het vervolg is de typisch filosofische omtrekkende beweging rond het onzegbare gebied waarop data geen vat hebben. Rasch meandert daarin soepel langs begrippen als stroperigheid (van Sartre), object georiënteerde ontologie, fysicalisme en de Latour-litanie.

Weinig concreet

Geen eenvoudige kost dus. Anders dan andere boeken over data – zoals het voortreffelijke Algoritmes aan de macht van wiskundige Hannah Fry – wordt Rasch nergens concreet. Of het moet de voorzichtige omarming zijn van een fenomeen als apofenie: het lezen van willekeurige betekenissen in een zee van ruis. Waar wij plezier beleven aan het ontdekken van het gelaat van Jezus in een pannekoek, is dat voor een algoritme een duidelijk geval van falen.

Het steeds verder verfijnen van de wereld in steeds kleinere datapuntjes, concludeert Rasch, betekent niet dat dat ook steeds verfijndere kennis van de wereld oplevert. De bazen van Google, Facebook of Amazon zullen er geen nacht minder om slapen, maar de lezer die ontvankelijk is voor de boodschap van Rasch, voelt zich wellicht iets meer mens en minder computer.

Beeld De Bezige Bij

Miriam Rasch: Frictie – Ethiek in tijden van dataïsme. De Bezige Bij; 238 pagina’s; € 21,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden