Trappen door de Duitse muur

Beeldend kunstenaar Erik van Lieshout werkt aan een bijdrage voor de biënnale in Berlijn. Op de fiets trekt hij door Duitsland....

Hij moest terug. De eerste keer, drie dagen geleden met vrienden uit München in de auto, was overrompelend geweest. Beklemmend. Beladen. Die kleuren ook: beige, bruin, donkergroen, het najaarspalet van Freistaat Bayern. Het water van de Königssee was zelfs donkergroen. Op een fluisterbootje, midden op het meer, had een muzikant een trompet aan zijn lippen gezet om de echo tegen de bergwand te laten horen. Hij had zo'n plaksnorretje, nota bene. Voordat ze aan boord gingen hadden zijn vrienden nog balorig kwastjes uit de souvenirwinkel onder hun neus gehangen. 'Dichterbij Hitler kun je niet komen.'

Vandaar dat beeldend kunstenaar Erik van Lieshout (Deurne, 1968) nu wederom op weg is naar Berchtesgaden, waar de Führer op de Obersalzberg zijn zetel had, in villa Berghof, omgeven door zijn getrouwen, bunkers en afweergeschut. Licht zwalkend onder het gewicht van volle fietstassen stuurt Van Lieshout de bejaarde Koga Miyata Road Gentleman ('100 euro kostte 'ie maar, mijn regenpak was 350 euro') zuidoostwaarts door een decor van kerktorens met uiendaken en houten boerenschuren tegen de bosrand. 'Beieren is belangrijk. En Berchtesgaden is heftig. Tjezus, man.' Op de bagagedrager rammelen kokers met tekenpapier en plakplastic.

Op 5 oktober trok hij de deur van zijn woning in Rotterdam-Zuid dicht. Venlo, Krefeld, Trier, de Bodensee, München. Tweeduizend kilometer geeft het tellertje op het stuur aan. 'Fantástisch', meldt hij geregeld via de telefoon. Zijn vader fietste een paar dagen mee. In Neustadt dronk hij een dag bier met zwervers onder een afdakje bij het station. Daarna was hij weer een paar dagen alleen. In München had hij rijke Duitsers willen ontmoeten. Het werd niks. 'Sáái, München.'

Waar het allemaal in moet uitmonden weet hij ook nog niet precies. Hij maakt tekeningen. Hij filmt, een cameraatje met microfoon is bevestigd op de triatlonbeugel aan het stuur, 24 uur aan opnames heeft hij inmiddels. Hij maakt aantekeningen in een dagboek. Straks, in maart op de biënnale van Berlijn, wil hij iets laten zien in een vrachtwagen, dat staat dan weer wel zo goed als vast. 'Het is verzamelen.'

De organisatie heeft hem uitgenodigd. Zijn tekeningen en videoinstallaties staan bekend als 'heftig', 'rauw' en 'confronterend'. Hij provoceerde met schilderijen van negers aan het spit, vagina's en achterwerken, aambeien inbegrepen. Lariam is een reusachtige pillendoos waarin een video draait met de kunstenaar, die in Ghana met hulp van een plaatselijke rapper een tekst uit een bijsluiter van een medicijn tegen malaria onder de knie probeert te krijgen; dorpskinderen zingen mee. De film Awakening gaat over Nederland na de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh. Hij voert Michiel Smit op van Nieuw Rechts in Rotterdam, temidden van beelden van junkies en woedende Marokkanen. Up! is van recenter datum, zijn persoonlijke verslag van therapeutische sessies tegen depressies.

De biënnale had Van Lieshout geprezen voor de wijze waarop hij in de kunst grote vragen durfde te stellen. Of hij iets wilde doen met de subcultuur in Berlijn. Hij heeft er zelf gewoond, in 1997 en 1998. Maar ja, wat moest hij met zuipende anarchisten bij het station? Of de kunstscene? 'Dat is niet Duits. Dat is Amsterdam in Duitsland. Niet bijzonder.'

De fiets was de uitweg. Hij was toch al aan vakantie toe. Up! had hem behoorlijk afgemat. Zijn moeder figureert erin, als boosdoener. Op het zadel kunnen zijn gedachten de vrije loop nemen. Schmetterling, noteerde hij in zijn dagboek. Zo voelde hij zich soms. Vlinder. We komen allemaal uit één gen, misschien kan hij daar nog iets mee.

Met welke Grote Vraag is hij op pad gegaan? Achter de Schweinebraten en Knödel op de markt van het dorpje Tittmoning, vlak bij de Oostenrijkse grens, is de eerste reactie: 'Wat doe ik hier?' Maar na enige bezinning: 'Ik wil door die muur van de Duitser heen. De burgerlijkheid. De discipline. Die fixatie op prestatie en kwaliteit. Daarachter moet toch een normaal mens schuilgaan. En dan wil ik weten waarom dit land telkens weer de mist ingaat.

'Maar het lukte me de eerste tijd nog niet goed om me te concentreren. Gronden, moest ik eerst.' In Wangen, in de buurt van de Bodensee - 'iets tuttigers is niet voor te stellen, diepe shit' - ontmoette hij een Duitser die hem vertelde dat hier psylo's groeiden, paddestoelen waarop je kunt trippen. Hij besefte te laat dat hij met hem mee had moeten gaan, 'geweldig, zoeken naar psylo's in de koeienstront'. Maar hij zat al in de buurt van München.

Hij laveert op zijn Koga op smalle paadjes rond Berchtesgaden. Bossen baden in herfstgloed. 'Fantástisch, dit.' Wat onderscheidt hem nu eigenlijk van de in land en volk geïnteresseerde vakantiefietser? 'Niets. Nou ja, ook weer alles natuurlijk.' In Wangen, gék van de vertrutting daar, bekladde hij zich voor de camera met viltstift als 'A.H'., met snorretje en scheiding. Hij maakt 's avonds in pension of hotel, tekeningen - porno, sm-taferelen, 'ja, toch weer, ik ben niet zo van de landschappen'. Hij 'verduitst' ze: een reeënkop, adelaars, en weer die kleuren beige, bruin en groen. Gisteren fietste hij vlak langs Marktl, geboorteplaats van Joseph Alois Ratzinger, ofwel paus Benedictus XVI, en had hij voorbijgangers gevraagd of ze daar niet trots op waren, want een scheutje trots kunnen ze hier tegenwoordig wel gebruiken. Ze hadden hem de weg gewezen - 'Da, und Da!' - waarbij die arm toch telkens weer de hoogte inging. 'Dat was een mooi beeld, natuurlijk.'

Is hij juist niet te veel op zoek naar het cliché, zo? 'Ik geef er altijd een andere draai aan. Opbouwen en dan kapot maken. Zo werk ik. Het begint hyperpersoonlijk. Uiteindelijk wordt het groter dan mijzelf.'

De vraag is of hij nog iets goed te maken had in Duitsland. Zijn verblijf in Berlijn was geen succes geweest. Hij weet het eerst aan de stad, die geen raad wist met zijn 'kutten' en vliegend tapijt met een gat erin - Zonder Turk. De knipoog viel er in een bed vol onbegrip. 'Maar het lag aan mezelf. Het zou overal zijn misgegaan. Het schilderen was te beperkt geworden. Ik begon romantisch werk te maken. Een meisje bij een grafzerk, figuren tot aan hun middel in het water; ik ben er niet zo trots op.' Toen zijn atelier in vlammen opging, nadat lappen gedrenkt in lijnolie en terpentine vermoedelijk tot zelfontbranding kwamen, had hij in Berlijn weinig meer te zoeken. Een rechtszaak liep uit op een schikking. 'Achteraf zeg ik: het was nog niet af, daar.'

'Ziel! Qualität! Stolz! Ziel! Qualität! Stolz!¿

Steeds harder was hij gaan roepen, deze morgen, op een kruising. De camera registreerde hoe hij, de fietshelm nog op, de kreten slaakte onder het doen van rek- en strekoefeningen. Hij had het even nodig, om plotselinge zwaarmoedigheid na vertrek uit Tittmoning te overwinnen. 'Ik voelde me staatskunstenaar, ineens. Stáátskunstenaar. Saai!'

'Ziel! Qualität! Stolz!' Boven aan het talud verscheen een bejaard echtpaar. Of hij maar een straat verderop kon gaan schreeuwen. 'Onbegrijpelijk. Ze hadden juist blij moeten zijn. Het was ook voor hen bedoeld.'

De volgende dag miezert het. Van Lieshout staat op de Obersalzberg, op de parkeerplaats van het immense hotel Intercontinental. Natuurlijk kan het nog dichter bij Hitler. Morgen gaat hij hier met een indiaan de naaldbossen in, op zoek naar tunnels rondom de schaarse resten van villa Berghof. Hij liep hem tegen het lijf beneden in Berchtesgaden. Het is niet het prototype van de Beier: een tanig mannetje, in een leren jack, een leren broek, een veer in het grijze haar gestoken, en een reusachtige zonnebril. Heinz, aangenaam, maar iedereen noemt hem 'de indiaan'. Van Lieshout: 'Dit is een aanknopingspunt. Die man kent hier iedere vierkante meter. Maar ik moet ook nog bij zo'n Beierse familie op schoot zien te komen. Dat wordt stressen deze week. Vanaf nu ga ik er vol op meppen.'

Hij haakt een fietstas aan een drager, zet de helm op en verdwijnt de nevel in, camera en geest op scherp.

Laatste nieuws: Van Lieshout meldt zich vanuit de trein, op weg naar Jena. Hij had foto's in de Frankfurter Allgemeine gezien van het oproer in de Parijse voorsteden. Hij was in gesprek geraakt met Duitsers aan de oever van de Königssee. 'Die zeiden: in het oosten is ook 30 procent werkloosheid. Ik hield het in dat Beieren geen seconde meer uit. Berg op, berg af. Leuk. Maar de toekomst van Duitsland ligt in Cottbus en Chemnitz. Ik ga er nu echt dik inzitten.'

En indiaan Heinz? 'Ik heb er niks meer mee gedaan. Ik dacht: flikker maar op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden