expositie

Transliminal laat de bewogen geschiedenis van het Pieter Baan Centrum zien

De geschiedenis van het voormalige Utrechtse Pieter Baan Centrum wordt invoelbaar bij de tijdelijke tentoonstelling Transliminal.

Robert van Gijssel
Black Sunday van het Russische duo 404.zero op de expositie Transliminal in het voormalige Pieter Baan Centrum in Utrecht. Beeld Natascha Libbert
Black Sunday van het Russische duo 404.zero op de expositie Transliminal in het voormalige Pieter Baan Centrum in Utrecht.Beeld Natascha Libbert

De Utrechtse gevangenis aan de Gansstraat, tot voor kort in gebruik als het Pieter Baan Centrum, is een imposant gebouw dat om begrijpelijke redenen respect afdwingt. Tegenover het pand liggen de grafkelders van de monumentale begraafplaats Soestbergen, en ook die entree moet de stemming van de gedetineerden hebben gedrukt.

Het complex is al drie jaar geen gevangenis meer: de ‘psychiatrische observatiekliniek’ Pieter Baan Centrum verhuisde in 2018 naar Almere, en de gemeente Utrecht zoekt naar een nieuwe bestemming. In afwachting daarvan werd het pand opengesteld voor een handvol kleine bedrijven en een paar ateliers. En deze maand is de voormalige kerker voor iedereen toegankelijk, want twee in de gevangenis werkzame kunstenaars hebben er een tijdelijk museum ingericht, waarin vooral ook de geschiedenis van de plek tot de verbeelding moet spreken.

De kunstenaars Jaco Schilp en Skander Jaïbi voelen het verleden bij hun werk in het voormalige ‘PBC’ over de schouders meekijken. ‘Er zijn hier vreselijke dingen gebeurd’, zegt Jaïbi. ‘Ik heb gehoord dat in mijn atelier ooit iemand is toegetakeld met een biljartkeu.’ Maar de beladen geschiedenis loert in alle hoeken, zegt ook Schilp. ‘Wij werken hier al lang, maar nog steeds zien we van die kleine, onopvallende dingen die je ineens aan het denken zetten.’ Hij wijst op een klein, stervormig gat in zwaar gepantserd glas. ‘Hier moet ooit iemand met zijn vuist tegenaan hebben geslagen, misschien uit wanhoop.’

De expositie Transliminal in het Pieter Baan Centrum. Beeld Natascha Libbert
De expositie Transliminal in het Pieter Baan Centrum.Beeld Natascha Libbert

Het verleden van het pand reikt verder dan de geschiedenis van de observatiekliniek, waar de geestesgesteldheid van gedetineerden werd onderzocht. Natuurlijk liggen de voorvallen rond het Pieter Baan Centrum vers in het geheugen: de ontsnapping van de Heineken-ontvoerder Frans Meijer bijvoorbeeld, die in 1985 een boenmachine door een raam smeet en de benen nam richting Paraguay. Maar het gebouw was eerder in gebruik als vrouwengevangenis, en in de oorlogsjaren als kerker voor verzetsstrijders en andere gevangenen. De Duitse bezetter voerde gevangenen vanuit het gebouw af naar een executieplaats, en dat gruwelijke verleden wordt herdacht met een gedenkteken bij de ingang.

Jaïbi laat een muur zien op een buitenplaats en wijst op gaten in het steen, op schouderhoogte. ‘We weten het niet zeker, maar het zou kunnen dat hier gevangenen zijn gefusilleerd.’ Het zijn de stille getuigen die van het pand zo’n beladen plek maken. Toen de kunstenaars hun ateliers konden inrichten, liepen ze al tegen veelbetekenende objecten aan die de justitiële inrichting had verzuimd op te ruimen. Jaïbi: ‘Een stapeltje onderbroeken, of oude ansichtkaarten.’ En in de muren van luchtplaatsen staan nog altijd teksten gekrast. ‘Te laat’, staat ergens te lezen: als je het ziet gaan je haren overeind staan.

De expositie Transliminal in het Pieter Baan Centrum. Beeld Natascha Libbert
De expositie Transliminal in het Pieter Baan Centrum.Beeld Natascha Libbert

Schilp en Jaïbi organiseerden onder de noemer Uncloud eerder kleine festivals in Utrecht, waarmee ze audiovisueel werk van jong talent en gelouterde artiesten een verhaal wilden laten vertellen. Hun ‘pop-upmuseum’ in de gevangenis is, hoe gek dat ook klinkt, een eerbetoon aan de geschiedenis van het pand. Schilp: ‘Wij moeten hier binnenkort weer weg. Dan krijgt het gebouw een andere functie. Wij vinden het jammer als daarmee ook de geschiedenis verdwijnt, hoe pijnlijk die ook is.’ Hun nieuwe expositie Transliminal moet volgens de kunstenaars de overgang van het pand begeleiden, richting een ongewisse toekomst. ‘Zie het als een soort reinigingsproces’, zegt Schilp.

Aan de hand van een aantal indrukwekkende installaties en performances wordt het verleden nog één keer aanschouwbaar en zelfs invloebaar gemaakt. Schilp en Jaïbi vroegen kunstenaars zich te laten influisteren door het pand, en dus de vuistdikke, stalen deuren van de cellen en de gure eenzaamheid die door de verlaten gangen dwaalt. De Duitse kunstenaar Alexander Köppel bijvoorbeeld bekleedde de binnenruimte van een kleine cel met een zelf gebrouwen, gitzwarte substantie. Wie zich kort laat insluiten in de ruimte ervaart een intense, audiovisuele leegte en een soort isolatie in het kwadraat.

Maar er is ook bestaand werk overgebracht, dat naadloos aansluit bij de sfeer in het gebouw. In een wit betegelde gang is het indrukwekkende Black Sunday van het Russische duo 404.zero te zien: een verkillende projectie op de achterwand, ook al als een blik op het oneindige, bij omringend geluid van analoge en modulaire synthesizers.

Het werk krijgt een extra lading door de locatie, en volgens Jaïbi en Schilp werkt een wandeling door Transliminal daardoor eigenlijk als ervaringstheater. ‘Er is één gang waar eigenlijk niets te zien is, je hoort alleen het geluid van een installatie. Het is ook de enige plek waar je naar buiten kunt kijken. Alleen dat is imponerend genoeg: je komt hier als bezoeker echt een-op-een in contact met het gebouw.’

Transliminal

De expositie Transliminal van kunstfestival Uncloud is te zien t/m 21/11. Op zaterdag 6/11 en zondag 14/11 zijn er optredens, ook in het kader van festival Le Guess Who.

Pieter Baan Centrum / Uncloud
Silva Westera Beeld Natascha Libbert
Pieter Baan Centrum / UncloudSilva WesteraBeeld Natascha Libbert
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden