Traag door oneindig laagland

Maarten Corbelijn heeft zijn vader nooit gekend. Nog voor de geboorte van zijn zoon kwam rangeerder Corbelijn onder een van zijn eigen locomotieven....

De wereld waarin Maarten opgroeit is verdeeld in rangen en standen, inboven waar de bazen wonen en beneden waar hij met zijn moeder leeft, in deklompenschool waar hij heengaat en de jongedamesschool voorfabrikantendochter Bertha, de katholieken, de protestanten, de socialisten. Maarten zal jarenlang moeite hebben om te kiezen. Zijn schoolvriend Henk,die machinist wordt, is vanaf het begin een overtuigd socialist en voor hemis het simpel. 'Je bent geen baas', zegt hij tegen zijn vriend. 'Dan hoorje bij ons. Als je maar wilt.' Ook zijn klasgenoot Jacob, die naar dekweekschool gaat en onderwijzer wordt in Deventer, wordt een overtuigdverdediger van de socialistische beginselen. Maarten houdt zich jarenlangafzijdig.

Maar de wereld verandert zienderogen. In zijn laatste schooljaar gaatMaarten met zijn klas onder leiding van de 'rooie' meester Lindeman op'natuursport': gewapend met een botaniseertrommel en boeken over flora enfauna laat meester Lindeman zijn leerlingen aan de rivier plantendetermineren.

Maarten ziet hoe een stoomschip langzaam laverende schepen met grijzezeilen inhaalt en realiseert zich dat hij op zo'n schip wil werken: schepenzijn vrijheid en stoomschepen zijn de toekomst. Meester Lindeman legt zijnleerlingen stralend de werking van de stoommachine uit: volgens hem zal denieuwe techniek de omstandigheden van mensen beter maken.

Na zijn schooltijd werkt Maarten als schippersknecht op eenbinnenvaartschip, in de Amsterdamse haven en als leerling van een oudeijkmeester, met wie hij het hele land doorreist om scheepsladingen te metenen te wegen. Altijd is er de rivier. 'Water was altijd ergens aan de randvan je gedachten.'

Van Toorn beschrijft als in veel van zijn werk met liefde en weemoedover het onbedorven landschap van Nederland aan het einde van denegentiende eeuw. Maarten herinnert zich meer dan eens hoe zijn moeder zichnaar hem toedraait tussen de bonenstokken in de moestuin, de geuren van hetgras onder de beuk en van het water. Hoe treurig het ook mag zijn datvriend Henk maar één zondag vrij heeft in de maand, op die ene dag kunnenze met Jacob en zijn meisje Stientje over de dijk langs de IJssel lopen,waar wormkruid groeit en pimpernel. Het is het landschap van de Flora vanThijsse, die net is uitgekomen. Jacob is in de wolken over zo'n prachtigboek. En Jacob verdedigt met vuur de nieuwe beginselen van het socialismeen van de vrije liefde. Hij gaat naar lezingen van Gorter en HenriëtteRoland Holst, heeft zich aangesloten bij de SDAP leeft in vrijheid met zijnStientje - totdat hem door de wethouder ontslag wordt aangezegd als hijniet zal trouwen. De enige inbreuk in een ongeschonden bestaan.

Voor Maarten zijn vrouwen een voortdurende bron van verbazing en onrust.Hij doet zijn eerste seksuele ervaringen al op school op en vrijt inAmsterdam in het geheim met de vrouw van een drinkende stuwadoor. Ook ophet gebied van de liefde duurt het lang voordat hij kan kiezen, maar alshij de vrouw van zijn leven ontmoet, valt hij dan ook meteen helemaal. Dankomt hij er ook toe het socialisme te omarmen. Wanneer de onrust onder dehavenarbeiders uitmondt in een grote spoorwegstaking rijdt Maarten op delocomotief van Henks vader naar Amsterdam en denkt dat hij die Gorter welbegrijpt, 'met zijn gevoel dat hij iets voor alle mensen zou willen doenen tegelijkertijd het hele land alleen voor zichzelf en zijn geliefdehebben'.

Het landschap, de politiek en de liefde - het zijn de drie constantenin Stoom. Willem van Toorn weet met groot vakmanschap de verschillendeperioden in het leven van Maarten en de ontwikkelingen in spoorwegen enscheepvaart van rond 1900 met elkaar te vervlechten. Maar de sterke kantvan het boek is ook de zwakte. Het stroomt voort, kalm en gestaag. In dehele wereld waarin Maarten leeft, zweeft een grijzig licht dat alle scherpekanten wegneemt. Bij de beschrijving van de sociale onrust wordt af en toeiets gezegd over de miserabele levensomstandigheden van de arbeiders, maareigenlijk kan een jongen als Maarten, zoon van een verongeluktespoorarbeider, niets overkomen.

Als hij ruzie krijgt met zijn baas vindt hij meteen ander werk, zijnonderwijzers zijn begaafde vertellers, zijn moeder vindt haar thuishavenin een handwerkwinkeltje met een lieve vriendin en Maartens vrouw voor hetleven is een toegewijde onderwijzeres met een eigen huisje buiten. Overalles ligt een stolp, alsof er nooit echt iets kan gebeuren. Het is eenboek dat lijkt op het land waar het over gaat.

Clara Strijbosch

Willem van Toorn: StoomQuerido256 pagina's 17, 95ISBN 90 2148 4757Querido256 pagina's 17, 95ISBN 90 2148 475 7

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden