Omslag Meisjesromans

Tot ver in de 20ste eeuw heeft de stereotiepe meisjesroman standgehouden

Deze zomer keert de omslagrubriek terug naar het jeugdboek van de jaren vijftig. Tegen de stereotiepe heldin van de meisjesroman ontstond al vroeg verzet.

‘Wie heeft er ooit gehoord van tweeërlei kunst: een mannelijke en een vrouwelijke?’ Goede vraag natuurlijk, nu niet voor het eerst het inzicht daagt dat vrouwelijke kunstenaars lang zijn veronachtzaamd. Toch doelde de Amsterdamse onderwijzer Jan Willem Gerhard op iets anders: ‘Is ’t niet een even groote dwaasheid de letterkunde te verdeelen in één voor mannen en één voor vrouwen?’, vervolgde hij in Onze kinderliteratuur in de aesthetische opvoeding. ‘Zoo ja’, hield Gerhard nog even vol, ‘dan is ’t even onlogisch de lectuur voor de jeugd te splitsen. Wat schoon, goed en waar is voor jongens, is ’t ook voor meisjes.’

Klare taal, in een schotschrift uit 1905, dat verder nog schampert dat meisjes in jeugdboeken pas deugen als ze eindigen als ‘brave, liefhebbende moeder en huisvrouw’, liefst in de armen van een stoere man.

De strikte scheiding waaraan Jan Willem Gerhard zich een dikke eeuw geleden ergerde, is zo zoetjesaan wel geërodeerd – is Harry Potter voor jongens of voor meisjes? – maar snel is het niet gegaan. Tot ver in de 20ste eeuw heeft de stereotiepe meisjesroman standgehouden, zoals Godfried Bomans nog een halve eeuw na Gerhard vaststelde in zijn Kopstukken.

In die satirische bundel portretteert Bomans de geduchte Jo van Nieland-Braat, auteur van ‘fleurige, gezonde meisjesboeken’ met veelgelezen titels als Miep haalt het, Truus zet door en Dolly zet haar tanden erin (‘in linnen, ƒ 1,75’), de Bosbengels-reeks en De Ravesteintjes (deel 1 en 2), enzovoorts.

Jo van Nieland-Braat was een karikatuur, maar in de titels overdreef Bomans nauwelijks. Hij had ze geplukt kunnen hebben uit het oeuvre van Leni Saris (1915-1999), de veelschrijfster uit Hillegersberg die meer dan honderd meisjesromans produceerde met titels als Waarheen gaat de reis, Ingele?, Wie is Annabelle? en Tamara, wie ben je? Ook de omslagen leken van de lopende band te rollen: rijen frisse meisjesgezichten die net zo goed in tandpastareclames hadden gepast.

Saris was de bestsellermotor van de Witte Raven-serie van uitgeverij West-Friesland, die in oplagecijfers de concurrerende Prisma Juniores van uitgeverij Het Spectrum ver achter zich liet. De Prisma Juniores stelden daar literair cachet en betere omslagen tegenover, maar volgden in het titelbeleid geen avontuurlijker koers.

Titels van uit het Engels en Duits vertaalde verhalen werden in de Prisma Juniores naar standaardrecept vereenvoudigd. Pamela Browns Understudy veranderde in Catherine speelt het klaar (1959), Some Merry-Go-Round Music van Mary Stolz werd Waar wacht je op Miranda? (1962), het geestige Im Zweifelsfall geradeaus van Dorothea Hollatz eindigde als Nanni zoekt haar eigen weg (1960).

De omslagportretten van al die dapper doorbijtende Margareta’s, Maja’s en Mauds werden geleverd door illustratoren als Fiep Westendorp en Wim Bijmoer (allebei bekend van Annie M.G. Schmidt) en de productieve Babs van Wely, die de heldin van Maud pakt aan (A Summer in Brittany) niet uitdoste in kuise krullen en strikken, maar in een sexy Bretonse top en capribroek à la Brigitte Bardot.

Gelukkig, niet alles was poezelig in de Prisma Juniores. In Dorothy Gilman Butters’ Arbella vecht zich vrij (Witch’s Silver, 1959) ontworstelt de titelheldin zich aan de mores die meisjes onder de duim houden. Toch loopt het uit op een finale waarbij Jan Willem Gerhard vast weer had gebromd: ‘‘Tom?’, riep ze uit. ‘Ik kom!’ Ze wierp haar grootmoeder een handkus toe en vloog hem tegemoet.’

Volgende week: toekomstromans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden