Interview

'Tot hier beer, loop maar door'

Van Baloo tot dodelijk monster: berenfilms laten niemand onberoerd. Hoe kan dat? En waarom ontkwam zelfs een van 's werelds meest ervaren natuurfilmers er niet aan te werken met niet-wilde beren?

Bor Beekman
Bears. Beeld Oliver Scholey
Bears.Beeld Oliver Scholey

Weinig diersoorten lenen zich zo voor cinema als de beer. Dat ligt allereerst aan onszelf, zegt zoöloog Keith Scholey (57). 'Ons beeld van de beer is nu eenmaal gespleten. Aan de ene kant is er die teddybeer, de knuffel die ieder kind kent. Maar tegelijk ontwaren we ook een angstaanjagend beest dat een mens in een seconde kan verscheuren. En tussen die uitersten vinden we de échte beer.'

Bears. Beeld Oliver Scholey
Bears.Beeld Oliver Scholey

De Brit, een van 's werelds meest ervaren natuurfilmers, bezoekt Amsterdam ter promotie van de nieuwe documentaire Bears. 'Beren hebben iets menselijks', redeneert Scholey. 'Zeker als ze rechtop staan: dan lijken ze wel wat op een mens in berenpak. Het is makkelijk empathie voor ze te voelen. Het zijn slimme dieren.'

Gedurende twee jaar filmde Scholey met zijn ploeg in de wildernis van Alaska tussen de grootste beren op aarde, die hun omvang danken aan de vele kilo's wilde zalm. De kinderdocumentaire Bears, vanaf deze week in de bioscoop, kent ongekend scherpe beelden van zwemmende, vechtende, vissende en spelende grizzly's. Met in de hoofdrol een pril berengezin - moeder en twee jongen - dat het seizoen moet zien door te komen.

Bears. Beeld Oliver Scholey
Bears.Beeld Oliver Scholey

Hoe selecteerde u de juiste wilde berin?

'Cruciaal is dat de beren die je volgt de cameraploeg toleren, dat ze die in feite negeren. Dan pas kun je echt dierengedrag observeren. Sommige beren zijn te geïnteresseerd.'

Werkt u met een script?

'Dat moet wel. Een partij zoals Disney vraagt vooraf om een script. Maar daar schrijven we groot op: we hopen dat dit en dat gebeurt, maar het hoeft niet. En het loopt altijd anders dan gepland. Het eerste jaar waarin we filmden, waren er vanwege de zeer strenge winter helemaal geen berenjongen. Een jaar later troffen we een berenbabyboom.'

Toen de pasgeboren ijsbeertjes uit de wilddocumentaire Frozen Planet (2011) bleken te zijn gefilmd in een als ijshol aangekleed hok in Ouwehands Dierenpark in Rhenen, leidde dat tot een grote rel. De BBC en Sir David Attenborough hadden wat uit te leggen aan de verontwaardigde Britse pers. Scholey, die jarenlang de natuurafdeling van de Britse staatszender leidde, was betrokken bij die productie.

Pluizige berenbaby's

Bears begint met bewegend beeld van pluizige, pasgeboren berenbaby's, woelend in de moedergrizzlyschoot. Ook hier betreft het beren in gevangenschap. Het zijn niet, zoals de argeloze kijker vermoedt, dezelfde dieren die even later tevoorschijn komen uit dat berenhol op de besneeuwde bergtop te Alaska. Scholey: 'Bij Frozen Planet zeiden mensen: dat had je moeten melden in de voice-over. Maar als zo'n stem ineens zegt: 'Dit is een dierentuin in Nederland', breek je met de emotie in de film. We zijn er open over, verder.

'We hebben onderzocht of we ook dit deel in het wild konden filmen, zoals alle andere beelden in Bears. Maar dat gaat niet: zelfs al lukt het je te filmen in een hol, dan breng je de jongen in gevaar. Als iets de moeder verontrust, zal ze haar kroost doden en vluchten. Dat mag je niet riskeren.'

De tekst loopt door onder de video.

Van hoe dichtbij kun je een wilde beer filmen?

'Soms filmen we vanuit helikopters, met zeer stabiele camerasystemen en lange lenzen. Soms komt een dier tot twee meter afstand. Dat kan zonder gevaar. Katmai park, waar we filmden, is zo uitgestrekt en afgelegen dat de dieren geen slechte ervaringen hebben met mensen. Er is nooit op ze gejaagd en ze zijn nooit gevoed. Komt een beer te dichtbij, dan moet je met besliste toon op ze inpraten: tot hier beer, loop maar door. Dat werkt goed. Wat je in geen geval moet doen, is rennen.

'In een film als Bears creëer je een verhaal uit sporadische ontmoetingen, uit momenten. Als het tien dagen regent, kan de cameraploeg de tent niet uit - geen idee wat de beren dan doormaken. Voor mij is het belangrijk dat het verhaal overeenstemt met de biologie van de beer.'

Een onvoorzien element in Bears is een weinig cameraschuwe witte wolf, die de berenfamilie zo nu en dan lastig valt. Wat als die wolf zo'n berenjong ineens opeet, mag dat in een Disneyfilm?

'Ik weet niet of je African Cats hebt gezien, een van onze eerdere films voor Disney? Daarin zie je een cheeta met vijf welpen, waarvan er twee halverwege de film omkomen. En we volgden een gewonde moederleeuwin met jong. Het idee was dat ze beter zou worden en haar problemen zou overwinnen - maar ze stierf.

'Met welpen in de natuur is de sterfkans sowieso hoog. Stel dat beide berenjongen uit Bears waren omgekomen, dan hadden we wel even moeten nadenken. Het is belangrijk om kinderen echte natuur te tonen, zonder die op te schonen. Dat gezegd hebbende: je moet kinderen niet blootstellen aan gratuit geweld.'

Grizzly Man. Beeld -
Grizzly Man.Beeld -

Twee essentiële berenfilms

Grizzly Man (2005). Werner Herzogs veelgeprezen documentaireportret van de excentrieke 'berenman' Timothy Treadwell, die met zijn vriendin werd gedood door een grizzly. Scholey: 'Ik ben geen fan van die film. Veel mensen met wie we werkten voor Bears, hebben hem ook goed gekend. Die film pleegt karaktermoord, is niet waarheidsgetrouw. Die documentaire gaat over een freak accident. Beren zijn niet gevaarlijk, mits je ze goed behandelt. Ik hoop dat onze film het beeld van de beer bijstelt.'

The Bear (1988). Jean-Jacques Annauds speelfilm over een berenweesje dat wordt opgevangen door een mannetjes-grizzly. Met de vermaarde Hollywood-beer Bart (The Edge, Legends of the Fall), de getemde grizzly die zijn klauwen in de rug van de Franse regisseur Annaud zette. 'Ongelofelijk goede film', vindt Scholey. 'Gescript drama met echte dieren, héél slim gemaakt. Zelf werk ik liever met wilde-wilde dieren. Een getraind wild dier, zonder angst voor mensen, dáár moet je voor oppassen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden