BOEKRECENSIEHet glanzend zwart van mosselen

Tot de helderste inzichten komt Oek de Jong in zijn prachtige essays over anderen ★★★★☆

Naast romancier is Oek de Jong ook een begenadigd essayist, wiens werk nu is gebundeld. Tot de helderste inzichten komt hij in zijn prachtige stukken over anderen: van Johannes Vermeer tot Ida Gerhardt en, bovenal, Frans Kellendonk.

Beeld Claudie de Cleen

Onder dichters zie je het vaak, maar weinig Nederlandse romanschrijvers hebben het: aandacht voor het werk van collega’s. Schrijven over het werk van anderen uit nieuwsgierigheid hoe zíj het doen, uit een gevoel van verwantschap of juist afkeer, uit bewondering, wedijver of compassie. Schrijvers zijn een bepaald type lezers, met een verscherpte blik; zij willen zich spiegelen en via de ander de eigen drijfveren onderzoeken. Doeschka Meijsing kon het, Maarten ’t Hart ook, en Hella Haasse. Het levert vaak mooie stukken op.

Oek de Jong is er een meester in. De romancier, onlangs eindelijk bekroond met een grote prijs voor Zwarte schuur, is ook een begenadigd essayist: zoekend, lucide, vaak gevoelig, soms bonkig, zelden koket. Niet iemand met een overdonderend ego, zelfbewust als het gaat om zijn vak. De Jongs essays, merendeels eerder gepubliceerd in essaybundels, sommige herschreven, zijn nu verzameld in Het glanzend zwart van mosselen. Het is een groot plezier om ze te herlezen.

De essays zijn thematisch geordend, niet chronologisch, wat ik jammer vind, omdat je zo de ontwikkeling in De Jongs denken en formuleren niet goed ziet. ‘Thema’ is van minder belang dan een wereldbeeld, veranderend inzicht en groeiende zelfkennis in die veertig jaar. Over die ontwikkeling gaat het wel in De Jongs inleiding, waarin hij vertelt wie hij was en wat hem bezighield toen hij de verschillende essays schreef.

Volledige aandacht

De titel verwijst naar een moment van volledige aandacht. De Jong had het bij het zien van een foto van vers gevangen mosselen. Op zulke zeldzame momenten kan een mens volledig opgaan in wat hij ziet, zonder gedachten, verlangens of gevoelens, zonder verleden of toekomst. Zonder intellect. Het zijn in deze essays momenten van puur geluk. Je zou ze ook goddelijk kunnen noemen. Momenten waarop je verlost bent van jezelf. De mysticus in De Jong is nooit ver weg.

De essays waarin De Jong tot de helderste inzichten komt, zijn niet de wat tobberige stukken over het wezen van iets, van ‘de roman’ of ‘de mystiek’, maar de stukken over anderen, over schrijvers, dichters, schilders en fotografen. Zijn stukken over anderen zijn gek genoeg het persoonlijkst.

Hij herkent de gebenedijde momenten waarin alles samenvalt op schilderijen van Vermeer, in het melkmeisje dat zonder emotie opgaat in het melk schenken. In de strenge gedichten van Ida Gerhardt, waarin plotseling even een felle emotie oplaait. Hij herkent het bij Herman Gorter, wiens ziel kon versmelten met de natuur, met een meisje, met de hele mensheid desnoods. Hij herkent het in het bekendste gedicht van Vasalis, dat begint met de mooie regel ‘De bus rijdt als een kamer door de nacht’ en eindigt in tijdloosheid: ‘geen toekomst, geen verleden,/ alleen dit wonderlijk gespleten lange heden.’ Prachtig is het essay over Paul van Ostaijen, de ‘mystiker’ en modernist, die dichtte: ‘Ik wil niets weten/ ik wil niet vragen/ waarom/ ik niet werd een postzegelkollektioneur’.

Voor zijn roman Zwarte schuur kreeg Oek de Jong onlangs de Boekenbon Literatuurprijs.Beeld ANP

Twee reuzen

De Jong bepaalt zijn standpunt tegenover twee reuzen van de vorige generatie, W.F. Hermans en Gerard Reve. Over Hermans schreef hij twee stukken, waarin duidelijk wordt waarom de schrijver hem niet helemaal ligt. In het eerste stuk uit 1981 gaat het vooral over Hermans’ ‘agressieve kop’: ‘De kille blik die doet denken aan een roofvis. De neus aangeduid als een onweersneus. De naar beneden getrokken lippen. En die prachtig gestulpte, hoekige oren (…).’ De Jong ziet in hem ‘een typisch Hollandse geest’. Hermans onthulde een onthutsende waarheid voor de christelijk opgevoede jongen: de wereld bestond alleen uit feiten.

In het tweede stuk, uit 1998, dringt hij wél door in Hermans inktzwarte wereldbeeld en begrijpt hij hoe het vernederde jongetje uit zijn autobiografische verhalen kon uitgroeien tot de grimmige, bewapende schrijver die zichtbaar maakte wat ‘oorlog’ betekent.

In zijn essay over Reve herleest hij diens debuut De avonden, dat hij eerder overschat en vervelend vond. Nu herkent hij het religieuze verlangen van de pestkop Frits van Egters, die genadeloos zijn ouders bespot, van wie hij houdt. Ook Reve zocht verlossing van zichzelf.

Frans Kellendonk

Het mooist vind ik nog steeds de stukken over Frans Kellendonk. Hij was een generatiegenoot, een collega met wie hij altijd in één adem werd genoemd (‘Revisor-schrijvers’), een vriend, een concurrent en maar ten dele een geestverwant. Beiden hadden een religieuze opvoeding gehad, Kellendonk katholiek, De Jong protestants, beiden vielen van hun geloof, beiden bleven zoeken naar iets wat die leemte kon vullen. Kellendonk overleed in 1990, aan aids, een uitgeputte oude man van 39.

Het verschil in achtergrond maakte dat ze elkaars vormentaal niet goed begrepen. Zij bleven twee eenzaten. Ze voerden ‘stotter- en hapergesprekken’, schrijft De Jong in 1990. In het tweede stuk, zeven jaar later, verdiept hij zich in het werk. Hij bekent dat hij Kellendonks adagium ‘oprecht veinzen’ – gelovig zijn zonder God – ‘een wangedrocht van een theorie’ vindt. In het derde stuk doet hij alle moeite om zijn vriend postuum te begrijpen. Het is het beste stuk, waarin hij een sterke analyse geeft van Mystiek lichaam, Kellendonks magistrale slotakkoord.

In de scène waarin de twee mannen, kort voor Kellendonks dood, aan diens bed volharden in een even bokkig als radeloos zwijgen, zit hun hele vriendschap samengebald. Bij zo’n scène is de essayist even een romanschrijver.

Beeld Atlas Contact

Oek de Jong: Het glanzend zwart van mosselenAtlas Contact; 752 pagina’s; €25.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden