Toon Michiels' revolutionaire neonfotografie

Fotografie

Neon lelijk? Niet in de ogen van fotograaf Toon Michiels, die in de jaren zeventig de Amerikaanse highways afschuimde. Nu, postuum, is te zien hoe geniaal het concept is dat hij bedacht.

Foto Toon Michiels

'Ons wordt gevraagd de architectuursmaak van onroerendgoedspeculanten, verhuuragenten en hypotheekbemiddelaars serieus te nemen', schreef Alfred Barr Jr. in 1922. Barr, Amerikaanse autoriteit op het gebied van het strenge, strakke modernisme in de architectuur moest niets hebben van het soort bouwwerken dat, ook al in the roaring twenties, in Noord-Amerika uit de grond schoot: felgekleurde restaurantgevels, enorme lichtreclames, billboards, alles wat ten doel had om de aandacht op te eisen van de passant.

Veel meer dan in Europa vervoerde de voorbijganger in het uitgestrekte Amerika zich per auto en wie de ogen van de automobilist op zich gericht wilde krijgen, moest met grof geschut komen. Bonte kleuren, grote lichtvlakken, bewegende onderdelen, flitslicht, messcherpe neonbelettering. Een kermis, ook al om de concurrent verderop de loef af te steken.

Snelwegarchitectuur

De snelwegarchitectuur waarover Alfred Barr Jr. zo smalend schreef, was geen toonbeeld van verfijning of van goede smaak. Desalniettemin heeft zij het gezicht van de Amerikaanse massacultuur bepaald, zoals Elvis de Amerikaanse muziek, Hollywood de cinema en New York de wolkenkrabbersmetropool. Zoals Elvis is het de snelwegarchitectuur vergaan: op zeker moment gaan zelfs de grootste vijanden overstag en sluiten zij de voorheen verguisde in een liefdevolle omklemming. Omdat groot talent en onontkoombare schoonheid kwesties van goede smaak soms verre overstijgen.

De Brabantse graficus en fotograaf Toon Michiels (1950-2015) had midden jaren zeventig een scherpe blik, toen hij zijn oog tijdens een aantal roadtrips langs Amerikaanse steden liet vangen door de neon signs waarmee casino's gokkers, motels logés en restaurants eetgasten lokken. Dermate raakte hij in de ban van de uitbundige kleuren en vormen dat hij besloot de neonreclames stelselmatig te gaan fotograferen - overdag en 's nachts. Op kleurendia, verre van gebruikelijk in de jaren zeventig, toen voornamelijk zwart-witfotografie in kunstkringen gangbaar was.

Vlak voor zijn zelfgekozen dood vertelde hij in 2015 aan curator Frits Gierstberg van het Nederlands Fotomuseum dat hij na aankomst in de Verenigde Staten de roemruchte tentoonstelling van William Eggleston had gezien in het Museum of Modern Art in New York. Die legde het moderne Amerika - de suburbs, de barbecues, de vrijgevochten maar ook verveeld filtersigaretten rokende vrouwen, de kids, het uitdijende consumentisme - in verzadigde kleurenfoto's, met subliem ironische blik vast. Zijn expositie in het MoMA betekende een revolutie in de fotografie, en Michiels kreeg daar een ferme tik van mee, getuige het resultaat van zijn roadtrips dat nu te zien is in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.

Honderden neon signs moet Michiels hebben gefotografeerd, altijd spiedend naar nieuwe objecten. Hij dreef zijn chauffeur soms tot wanhoop als hij in een godvergeten saai, in de zomerhitte zuchtend en van tuimelkruid vergeven gehucht een prachtexemplaar had ontdekt: na gedane arbeid overdag, moest de duisternis worden afgewacht om het fotografisch dag-nacht-diptiek te completeren.

Foto Toon Michiels

Michiels was afhankelijk van een chauffeur, omdat hij als gevolg van een ongeluk dubbel zag een defect waarvan hij na enkele operaties werd bevrijd.

Steeds fotografeerde Michiels de reclamezuilen - in feite enorme constructies van staal, aluminium, glas en neonbuizen - frontaal, steeds met dezelfde vlakverdeling, van dezelfde afstand. Meestal staand de liggende opnamen zijn buiten de tentoonstelling gebleven om de eenheid te vergroten. Die conceptuele aanpak betaalt zich dubbel en dwars uit. Heerlijk is het telkens te zien hoe de soms wat armoedige aanblik van de zuilen overdag - als southern belles in duster, zonder opmaak - transformeert tot een feest van kleur en licht 'snachts. De dienstbaarheid van de fotograaf is uitermate doeltreffend. Hij valt ons niet lastig met een persoonlijke interpretatie van het onderwerp, maar maakt zich ondergeschikt aan de vanzelfsprekende indruk die het maakt.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Foto Toon Michiels

In zijn seriematige, naar althans in compositorische zin objectiviteit nastrevende aanpak lijkt Michiels werkwijze op die van het fameuze fotografenechtpaar Bernd en Hilla Becher, die met een ijzeren consequentie uiteenlopende utiliteits- en industriegebouwen als watertorens, hoogovens, graansilo's en gashouders vastlegden. Maar zij werkten altijd in zwart-wit en Michiels vond de twee, aartsvaders nota bene van de wereldberoemd geworden Düsseldorfer Schule, 'niet genoeg rock 'n roll'. Toch heeft hij met hen wel degelijk raakvlakken. Zoals de Bechers het object van hun opnamen in hun omgeving laten zien, zodat het context krijgt, zo bieden vooral Michiels dagopnamen van de neon signs rijke informatie over het Amerika van de jaren zeventig. Het type auto's, de architectuur van de bebouwing, de kleding van de (zeldzame) wandelaars - ze plaatsen ons in een oogopslag veertig jaar terug in de tijd.

De reclamezuilen zelf doen dat net zozeer, met hun verwijzingen naar de ruimtevaart - het waren Amerika's hoogtijdagen met maanreizen en het ruimtestation Skylab - en de expliciete voordelen van het betreffende motel, zoals een kleurentelevisie, gekoelde drankjes, individuele verwarming en de acceptatie van alle major creditcards, die klaarblijkelijk nog niet in alle motels standaard waren. Toen nog niet.

Citaat van Alfred Barr Jr. uit Googie Redux van Alan Hess (Nilsson & Lamm, 2004)

Toon Michiels:
American Neon Signs by Day & Night

Nederlands Fotomuseum Rotterdam, tot en met 1/5

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.