Toneeldecors in de pauze

Fotograaf Martin Luijendijk legde winkelinterieurs vast langs tramlijn 7 in Rotterdam. Foto's zonder mensen. 'Het woord multicultureel zal je mij niet horen gebruiken....

De verkoopster van kledingzaak Bombay Fashion kijkt sceptisch. Ze draait de foto in haar hand nog eens om, probeert haar eigen winkel erin te herkennen.

Nee, legt fotograaf Martin Luijendijk geduldig uit. Dit is niet háár winkel. Dit is een foto van de hair-extensions-shop even verderop, ook al zo bomvol. Haar eigen winkel is ook gefotografeerd, maar alleen te zien op de expositie waarvoor hij haar nu uitnodigt. Weet ze nog? Hij was hier vier jaar geleden ook. Voor een serie, van twintig winkelinterieurs in Rotterdam. 'Ik stond dáár. Toch?'

De winkel is veranderd: die trap, die bovenverdieping die waren er niet. En is het niet nóg wat voller geworden?

De vrouw herinnert het zich nu: een foto van haar winkel, die zo fleurig vol is gestouwd met Indiase jurken, stoffen en accessoires. Maar, vraagt ze: waarom staat er geen verkoper op?

Luijendijk komt de verwarring vaker tegen op de plekken waar hij fotografeert. Als een kunstenaar in een winkelinterieur is geïnteresseerd, betekent dat immers niet dat de winkelier zijn winkel ook als kunst wil herkennen.

Want mensen? Nee, nooit zet Martin Luijendijk (46) mensen op de foto. Wel fotografeert hij al jaren spullen, bruggen, tuinkassen. En zelfs wereldsteden, maar dan zo van bovenaf gefotografeerd dat het geen steden meer lijken. Eerder maquettes ervan.

Niets op een Luijendijk-foto mag opvallen, niets eruit springen. 'Als ik een brug fotografeer moet hij gewoner dan gewoon zijn. Het gaat om de absolute neutraliteit, niets mag de aandacht naar zich toe trekken. Ik wil de kijker zo min mogelijk sturen.'

De brug waar we net langsliepen misschien? Een doodsimpele Rotterdamse ophaalbrug over een grauwgrijze autoweg. 'Nee, té speciaal, met die twee blokken boven op. Het moet zó neutraal zijn, dat hij op de foto de plek ontstijgt waar hij staat. Ik zoek de archetypische brug.'

Het plan om een serie over Rotterdam te maken stamt alweer uit 2001: een beeld van Rotterdam nu, was de opdracht die hij kreeg van Stichting Foto-Opdrachten Rotterdam (SFOR). Luijendijk besloot tram 7 te volgen. Die doorsnijdt de stad, van oost naar west, van Spangen naar Kralingen, van zwart naar wit. Over de Eerste Middellandse weg, later overgaand in de West Kruiskade, waar we nu, vier jaar later, lopen. Vroeger een statige laan, nu een 'smeltkroes' van culturen. Althans zoals dat midden 2001 nog enthousiast werd genoemd.

Luijendijk besloot de interieurs van winkels te fotograferen: 'Er staan wel duizend winkels langs de tramlijn.' Surinaamse juweliers, Chinese supermarkten, Hindoestaanse cd en dvdshops, Turkse bakkers, Indiase kledingwinkels: en op de meest onverwachte plekken een afdeling hair-extensions. Foto's natuurlijk alleen van de spullen. Zoals ze hangen, staan, liggen. De volte. Pruiken, balen rijst, gouden kettingen: opgestapeld, kleurig, op en onder elkaar. Voorwerpen waarvan je als eenvoudige Hollandse fotograaf soms niet eens weet waar ze voor dienen.

Dat de foto's nu pas tentoon worden gesteld is een vreemd toeval: de opdrachtgever, Stichting SFOR werd opgeheven. Het Historisch Museum Rotterdam toont de foto's nu - in de ruimte van Museum De Dubbelde Palmboom - als een beeld van 'de wensen en verlangens van multicultureel Rotterdam'.

Maar ondertussen veranderden Rotterdam en Nederland. De foto's stammen van vóór Fortuyn, van vóór Van Gogh, en zelfs het WTC stond nog overeind. Luister naar de Nederlandse schoenverkoper in één van de gefotografeerde winkels. Het vooroorlogse familiebedrijf voor 'luxe schoenen' staat ingeklemd tussen vier Chinese winkels. 'Niet dat het mij wat uitmaakt', zegt de verkoper, maar wél krijgt hij wekelijks journalisten over de vloer die van hem willen weten of hij de buurt ook zo verloederd vindt.

Zouden Luijendijks foto's nu anders zijn geworden? Nee, zegt hij. Sterker nog. 'Het woord multicultureel zal je mij niet horen gebruiken. Daar gaat het mij ook niet om.'

Het gaat om de wereld van de spullen, en die verandert op zichzelf nauwelijks. Goed, kledingzaak Bombay heeft er een extra verdieping bij. Niet omdat het nu zo goed loopt, zegt de winkelierster: maar er konden gewoon nog meer spullen bij. De cd-en dvd-winkel lift mee op de remix-trend in de Indiase muziek, er is een seksshop naast de winkel met doop-artikelen gekomen, en de enige die echt goede zaken lijkt te hebben gedaan is de winkel met de hair-extensions: kunsthaar is booming business, vooral onder Antillianen.

Objectief wil hij overkomen, een foto moet de schijn van objectiviteit hebben. Een uur heeft hij telkens binnen gestaan om een foto te maken. Hij loopt dan heen en weer, op zoek naar de juiste hoek. Pas na lang denkwerk maakt hij de foto die het interieur het meest neutraal weergeeft. Eén, misschien twee.

Luijendijk staat stil bij een etalage die er eerst nog niet was. Een winkel voor religieuze objecten: Vishnu, Boeddha en Christus buitelen over elkaar heen. 'Deze had ik ook wel willen fotograferen.' Om de betekenislagen, de symbolen, de contrasten? 'Nee, het is technischer, het gaat om de volte, de overvloed.'

Maar objectief wordt het natuurlijk niet. De kijker verandert immers wel. 'Als er betekenis in gelegd wordt, multiculturele ”wensen en verlangens” of maatschappelijke veranderingen, dan doet de kijker dat. Daar geef ik dan ook alle ruimte voor. Juist door er niets uit te laten springen, alles gelijkwaardig te houden. Daar wordt een beeld interessanter van. Dan blijf je langer kijken.'

Zijn foto's worden daarmee 'toneeldecors in de pauze'. Alsof de acteurs even zijn weggelopen, het publiek naar de bar is vertrokken en je wat dromerig staart naar attributen die hun oorspronkelijke doel verloren hebben: je kan er zelf betekenis aan geven. Zoals hij dat nu ook doet in een project in Amersfoort. Hij fotografeerde de vrijmetselaars. Niet de mannen zelf, maar de ruimte waarin ze samenkomen, hun decor: alsof ze net weg zijn, of er net nog niet zijn.

De foto's zijn daarmee uiteindelijk wel maatschappelijk, 'sociologisch', zegt Luijendijk: het gaat altijd over mensen, over groepen. Maar dan met 'de hardware van de wereld' als materiaal. Zijn visie: nooit iets fotograferen dat opvalt, om uiteindelijk des te sterker indruk achter te laten. Nooit mensen, om juist iets over mensen te vertellen.

En dat doet hij overal. Op verre reizen, of hij zoomt juist in. In het Westland fotografeerde hij kassen voor kleinschalige bouw - volle ruimtes waarin werk en privé in dezelfde ruimte samen komen - naast die van de gemoderniseerde tuinbouw - weidse lege foto's. Of hij kijkt nog dichter bij huis, zoals een serie van gesloten gordijnen in zijn eigen buurt. Op zoek naar het archetype gordijn: 'Gordijnen zoals mijn generatie die kent van vroeger'.

Dat betekent dat hij vaak in werelden komt waar andere wetten dat die van de kunstwereld gelden. Dan stond hij op een boerenerf, druk aan het voorbereiden, vraagt de boer: 'Moet je niet werken dan?'

Maar ze laten hem zijn kunst doen. In de Rotterdamse winkels weigerde slechts één winkeleigenaar. Een islamitische slager: 'Het was 12 september 2001. Maar ik weet niet of dat er iets mee te maken had.'

Als Luijendijk nu langs komt met een uitnodiging voor de opening, reageren de winkeliers gelaten. Ze vinden het prima, maar er moet gewoon doorgewerkt worden. 'O, ben je kunstenaar? Dan vind ik het leuk voor je', zegt de schoenverkoper.

Ondertussen zijn hun winkels archetypes geworden, in een verhaal over dé mens. De serie begint bij een foto van dé slagerij: 'Om met het meest basale te beginnen: vlees.' En de laatste is een magazijn van studieboeken. 'Kennis als hoogste wat er te koop is'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden