Ton Vorstenbosch (1947 - 2017) behoorde tot de weinige toneelschrijvers die er toe deden

Authentieke kunstenaar die zich stoorde aan gemakzucht

Toneelschrijver Ton Vorstenbosch, die gisteren op 69-jarige leeftijd in een hospice is overleden, was een opvallende verschijning. Hij had lak aan conventies en verrijkte het Nederlandse toneel met actuele en vaderlandse onderwerpen.

Ton Vorstenbosch Beeld anp

'We delen geen gemeenschappelijke kennis meer. Deze tijd is vergeven van informatie, en toch weten we steeds minder. Men pikt hier en daar wat op, maar er wordt geen algemene ontwikkeling meer gedeeld.' Dat zei toneelschrijver Ton Vorstenbosch in een interview in De Volkskrant, april 1996. Nog ver voor het Google, Twitter en Facebook-tijdperk dus.

Maar ook toen al stoorde hij zich aan oppervlakkigheid en gemakzucht. Aanleiding voor het gesprek waren de toneelstukken Srebrenica! en Wilhelmina, je maintiendrai, die hij toen geschreven had. Theater over actuele en geschiedkundige, vaderlandse onderwerpen, dat was zijn specialiteit en daarmee heeft hij het Nederlandse toneel duurzaam verrijkt.

Politiek geëngageerd

Ton Vorstenbosch (69) is in een hospice in zijn woonplaats Amsterdam overleden. Hij leed aan keelkanker, waarvoor hij eerder al was behandeld. Vorstenbosch behoorde, deels samen met zijn toenmalige partner Guus Vleugel, tot de weinige Nederlandse toneelschrijvers die er toe deden. Niet alleen Srebrenica!, maar ook stukken als Sterke Drank in Oud-Zuid, Angst en Ellende in het rijk van Kok en De Miraculeuze Comeback van Mea Loman behoren tot het standaard repertoire.

Dat ze niettemin nog maar zelden worden gespeeld, heeft niet te maken met de kwaliteit ervan, maar met de Nederlandse gewoonte om in de eigen taal geschreven toneelstukken - met uitzondering van af en toe een Heijermans of Vondel - in de boekenkast te laten versloffen.

In Srebrenica! (1996) werd de vloer aangeveegd met de toenmalige militaire en politieke top die het Dutchbat-drama volgens de schrijvers in achterkamertjes wilde houden. Angst en Ellende in het rijk van Kok (1998) ging - nog ver voordat we het over het multiculturele drama hadden - over een oudere homoseksueel die de straat niet meer op durft, omdat hij wordt uitgescholden door allochtone straatschoffies. Een van de personages is een PvdA-politica die zich om politiek-correcte redenen tot de islam bekeert. Bijtende satire met een vooruitziende blik.

In stukken als Sterke Drank in Oud Zuid (1983) en De Miraculeuze Comeback van Mea Loman (1981) toonden Vorstenbosch en Vleugel zich vileine observators van hoe in allerlei Hollandse binnenkamers naar buiten toe de schone schijn werd opgehouden. Het repertoire van Vorstenbosch & Vleugel werd indertijd gespeeld door uiteenlopende groepen als Globe, Centrum en Toneelgroep Amsterdam.

Relatie met Guus Vleugel

Dat Vorstenbosch hevig geïnteresseerd was in de vaderlandse geschiedenis en vooral in die van het koningshuis bleek uit het scandaleuze Hendrik & Wilhelmina (waarin prins Hendrik een jongensbordeel bezoekt) en het latere Wilhelmina, je maintiendrai waarin Anne Wil Blankers majestueus gestalte gaf aan koningin Wilhelmina. Dat toneelstuk werd later bewerkt tot een vierdelige tv-serie. De auteur zelf kroop ook regelmatig in de huid van de vorstin, in kleine producties die hij met een perfecte dictie tijdens speciale gelegenheden opvoerde.

Vorstenbosch woonde lange tijd samen met zijn partner Guus Vleugel, die vooral bekend was als tekstschrijver van cabaret Lurelei en Jasperina de Jong. Ze deelden een herenhuis in Amsterdam-Zuid waar ze ieder hun eigen etage hadden. 'Guus en ik zijn een soort stel. We hebben nooit een seksuele relatie gehad of zo, maar we bevielen elkaar zeer... Dat we seksueel niet verslingerd aan elkaar zijn geraakt heeft grote voordelen: je hoeft je bijvoorbeeld niet bezig te houden met de afwikkeling van zo'n relatie, want zoiets loopt natuurlijk altijd af.'

Vleugel is in 1998 vrij plotseling overleden en eigenlijk is Vorstenbosch daar altijd gebukt onder gegaan. De afgelopen jaren had hij wel weer een nieuwe partner.

Zijn meest recente stukken waren de vrije producties Annie M.G., de dochter van de dominee en Annie M.G. op Soestdijk dat voornamelijk ging over koningin Juliana en haar toneelclubje dat op het paleis repeteert aan de opvoering van een eenakter van Annie Schmidt. Beide stukken werden geregisseerd door Mette Bouhuijs, een hartsvriendin van Vorstenbosch die hem tot op het laatst heeft bijgestaan.

Charmant-vileine praatjesmaker

Een bijzondere verschijning was hij ook - een soort kruising tussen Zarah Leander en Oscar Wilde. In vol ornaat verscheen hij in het openbare leven, hij was lange tijd een opvallende gast bij theaterpremières. Op latere leeftijd het haar donker geverfd en in bevallige lok gecoiffeerd, opgemaakte wenkbrauwen, het gezicht dikwijls geblanket, strak jasje en fluwelen broek - goed sluitende élégance, zeg maar.

Zijn stem was al even opvallend gesoigneerd. Hij kon gevraagd of ongevraagd met een twinkeling in de ogen en licht geamuseerd pikanterieën uit de wereld van theater, literatuur en showbizz delen. Geen ordinaire roddelkont, maar een charmant-vileine praatjesmaker.

'Een beetje gesoigneerd, dat hoort erbij. Het is het leven een beetje leuk maken. Ik hou niet van versloffen - als mensen versloffen gaat het niet goed met ze (...) De inrichting van mijn huis interesseert me niet, daar is het een grote puinhoop. Het is de kunst telkens weer goed uit die puinhoop te voorschijn te komen', aldus Vorstenbosch. Op het laatst van zijn leven lag hij met een kaal hoofd en ongeschminkt gezicht in een hospice. 'Een prachtige man, ook zonder opsmuk' - aldus Mette Bouhuijs.

Volstrekt authentieke kunstenaars, die lak hebben aan conventies en intelligentie combineren met wellevendheid - Vorstenbosch was er een van.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.