Recensie Theater

Tom Lanoye keert Who’s Afraid binnenstebuiten tot een genadeloos goede voorstelling ★★★★☆

Even lijkt het erop alsof wij aan het sterfbed van het toneel zitten, maar dit is ook een eerbetoon aan het theater. 

Han Kerckhoffs (achter) en Els Dottermans (rechts) in Wie is bang?. Beeld Lex de Meester

Zeeland Nazomerfestival: Wie is bang?

Theater

★★★★☆

Van Tom Lanoye door NTGent en Theaterproductiehuis Zeelandia, regie Koen de Sutter. 

27/8 Schouwburg Middelburg. Daar t/m 7/9. Daarna tournee.

‘Jezus zegt: Als iemand dorst heeft, laat hij tot Mij komen en drinken. God laat zich niet bespotten.’ Voordat de voorstelling Wie is bang? begon, deelde een blijmoedige vrouw op het plein voor de Schouwburg Middelburg aan het binnenkomende publiek een flesje water uit. Eigenhandig had ze daarop etiketten met deze tekst geplakt. Jezus-water noemde ze het, bedoeld om na afloop van de voorstelling de vieze smaak weg te spoelen. Even leek het alsof dit het voorprogramma was, locatietheater in de puurste vorm. Maar het was serieus.

Een paar dagen voor de opening van het Zeeland Nazomerfestival, afgelopen dinsdag in Middelburg, ontstond een rel toen bekend werd dat Wie is bang? godslasterlijke taal en gevloek zou bevatten. Zeeland is een grotendeels christelijke provincie, de SGP zit in veel gemeentebesturen en in gedeputeerde staten. Bij het ZNF kwamen nogal wat haatmails binnen waarin werd voorspeld dat Gods toorn zich over alle medewerkers zou uitstorten en dat de straffen gruwelijk zouden zijn. De actie van de Jezuswater-mevrouw was daarbij vergeleken ludiek.

Wie is bang? is het nieuwe toneelstuk van Tom Lanoye, waarin hij Edward Albee’s klassieker Who’s afraid of Virginia Woolf? als het ware binnenstebuiten keert en van vier nieuwe personages voorziet. George en Martha heten nu Jo en Denise, een ouder acteursechtpaar dat zijn brood verdient met optreden in de provincie. Daar spelen ze avond aan avond – jawel – Wie is bang voor Virginia Woolf?.

Aldus maakt Lanoye van zijn stuk een soort spiegelpaleis waarin hij thema’s als de angst voor ouder worden, vergetelheid en tanende roem koppelt aan genadeloze uithalen naar het toneelbedrijf. Even lijkt het erop alsof wij aan het sterfbed van het toneel zitten, maar tegelijk is de voorstelling ook een eerbetoon aan dat theater, al is het maar omdat deze productie zelf zo genadeloos goed is.

In Albee’s Virginia Woolf krijgt het uitgebluste echtpaar George en Martha een jong academisch stel op bezoek, hier zijn dat twee jonge acteurs (met een niet-Nederlandse achtergrond – hij is Antilliaan, zij Turks) die auditie komen doen. Immers: Jo en Denise gaan gewoon door met spelen, en met het engageren van deze exotische jonkies kunnen ze extra subsidie aanvragen. Vervolgens ontrolt zich eenzelfde soort rollenspel als bij Albee: het psychisch vernederen van de jonge gasten door de oudere gastheer en –vrouw. Maar Lanoye draait de zaken ook vilein om: de jongeren zijn misschien wel net zo doortrapt en cynisch.

‘Wat een kutstuk! Jozef Maria en hun godverdomse fucking kindeke djiezes nog aan toe, zeg….Wat een overroepen, godgeklaagd en totaal afgelebberd klotestuk.’ Met deze tirade van Denise begint de voorstelling. Vervolgens stiefelt ze de kleedkamer in, smijt haar bloemen in een emmer en ploft wijdbeens neer. ‘Alles naar wens, lieveling?’, vraagt Jo. Aldus zet Els Dottermans als Denise stevig in, en zo zal ze nagenoeg de hele voorstelling blijven: getergd, cynisch, haar meedogenloze oneliners als een mitrailleur afvurend, simpelweg omdat ze niet anders meer kan. Dottermans doet dat in Vlaams dialect en met een snelheid waardoor helaas niet alles even goed is te verstaan. Pas op het eind, als ze niet meer om haar tragische geheim heen kan, komt ze tot rust en maakt deze actrice diepe indruk. Han Kerckhoffs speelt Jo (Kerckhoffs en Dottermans zijn ook een echtpaar) en laat van zijn personage heel mooi meerdere facetten zien: twijfel, af en toe niets en niemand ontziend, grappig, en in zijn lot berustend. De rollen van de jonge gasten zijn door Lanoye beter uitgewerkt dan bij Albee zelf, waar ze vooral fungeren als klankbord en boksbal. Tarikh Janssen en Dilan Yurdakul maken er dan ook volwaardige personages van.

Met elkaar bakkeleien ze over commercieel theater versus gesubsidieerd toneel, hoestend publiek, recensenten, lege stoelen en het nut van het spelen van klassieke stukken. Hoogtepunten zijn de tirades waarmee Kerckhoffs het gehele oeuvre van Shakespeare onderuithaalt en de confrontaties tussen de oude acteurs en hun opvolgers. Hier en daar wil Lanoye in zijn tekst te veel zeggen en dat ook nog eens te virtuoos, en daarmee wordt het soms een herhaling van zetten. Daar staat tegenover dat Wie is bang? in regie van Koen De Sutter allesbehalve een praatstuk is geworden; iedereen is voortdurend in de weer met nutteloze dingen. Er wordt een vloer gedweild, er wordt een nieuwe jurk aangetrokken. Daarbij werkt ook de schitterende scenografie van Stef Stessels mee: wij kijken als het ware recht de coulissen van het theater in. We zien vier mensen ploeteren en afzien om ons, het publiek, te behagen. Elke avond opnieuw. ‘Honderden fucking voorstellingen lang.’

Zeeland Nazomerfestival

Het Zeeland Nazomerfestival heeft zich in de afgelopen 18 jaar ontwikkeld tot een volwaardig festival voor locatietheater. Vaak over Zeeuwse onderwerpen op bijzondere speelplekken, met het landschap in de hoofdrol. Zo werden voorstellingen gespeeld in boerenschuren, schaapskooien, havenhoofden, weilanden en waterkeringen. Dit jaar is dat anders: Wie is bang? is een reguliere schouwburgproductie en De Vallei, de tweede grote première, speelt in een machinefabriek in Vlissingen. Op het programma 2019 staan verder hernemingen van Winterreise (vijf sterren in de Volkskrant) in Fort Ellewoutsdijk en Norway.Today in regie van Eva Line de Boer. Traditiegetrouw ook dit jaar een uitgebreid muziekprogramma op het Abdijplein in Middelburg, met optredens van onder anderen Wende, Frank Boeijen, Jett Rebel en Davina Michelle.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden