Tom is dood

Niet alleen Tom is dood , ook zijn moeder

Er schuilt iets bijzonder eigenzinnigs in het werk van Marie Darrieussecq (1969), iets ongerijmds ook voor wie de kale feiten van haar leven met een wat lui oog beschouwt. Zo ordelijk als die feiten lijken - briljante studie letteren, geslaagd schrijverschap, moederschap, heldere politieke keuzes, de psychoanalyse als krachtige leidraad -, zo complex en gebroken lijken de werelden die ze schept op papier.

In elk boek opnieuw - sinds haar debuut Truismes (Zeugzoenen) in 1996 - onderzoekt Darrieussecq het vliedende, het gebrokene, het afwezige, het verdwijnen, de grote veranderingen in het leven van de mens. Het schrijven vormt voor haar inderdaad een onderzoek, 'een humanisme', een poging door te dringen in het leven van een ander, ook al is dat een personage. Daarbij valt op hoe heel en soms helend die werken zijn, ondanks hun vaak schrijnende onderwerpen, door de toon, door de geraffineerde en toch krachtige compositie, door de scherpzinnigheid en authenticiteit van haar schrijverschap. Vooral die oorspronkelijkheid, de volkomen afwezigheid van behaagzucht, de rustige concentratie op een onderwerp hebben iets louterends. Ze maken het lezen van haar werk tot een ware belevenis, tot een ontmoeting met een denkende geest.

Dat is ook het geval met haar laatste roman Tom est mort (2007), al leidde die bij verschijnen in Frankrijk tot een literaire rel. Als vaker neemt Darrieussecq in dit werk de relatie van een moeder tot haar kinderen tot uitgangspunt. Ditmaal kiest ze het perspectief van een moeder die haar 4-jarige zoon verliest. Merkwaardig genoeg kwam dit haar op heftige kritiek te staan, onder ander van collega-auteur Camille Laurens, die haar van 'psychisch plagiaat' beschuldigde. Daarmee wordt de schrijfster feitelijk het recht ontzegd zich in te leven in een dergelijk verlies en wordt het onderwerp uitsluitend tot het autobiografische domein gerangschikt - verboden te betreden voor wie het niet zelf hebben meegemaakt.

De schriftuur doet aanvankelijk inderdaad vermoeden dat het hier om een autobiografisch geschrift gaat, zoals er zoveel verhalen in dit genre zijn, vaak onbeholpen en toch ontroerend, soms ware kunstwerken. En voor wie het niet zou nagaan en niet het literaire raffinement opmerkt, zou Tom is dood tot het einde toe voor een autobiografisch geschrift kunnen doorgaan. Toch is het boek puur een roman, en wie dat eenmaal weet, ziet ook scherper hoe het gecomponeerd is, hoe het boek - meer dan een verslag of een verhaal - een organisme is dat het verlies en de rouw zo scherp mogelijk probeert te doordenken.

Darrieussecq weet daarbij alle gemeenplaatsen te vermijden, terwijl ze toch inzicht geeft in wat je de grondtonen, grondkreten of grondkleuren van de rouw zou kunnen noemen. Dat is zowel psychologisch als esthetisch beschouwd een tour de force, in Nederlandse vertaling loepzuiver overgebracht.

Tien jaar na de dood van haar zoontje Tom bemerkt een moeder op een dag aan het strand dat ze voor het eerst - even - niet aan hem heeft gedacht. Die ontdekking is verrukkelijk en verschrikkelijk tegelijkertijd. Voor heel even heeft ze opnieuw volledig kunnen bestaan door op te gaan in het grotere geheel van de zee, de wind, het zand; echter wel door het verlies dat haar leven al die jaren beheerste te vergeten. Moment van verrukking en verraad. Daarom besluit ze het verhaal van Tom op te schrijven. Ze doet dat met de grootste precisie, op zoek naar alle details over zijn korte leven en zijn naleven dat het hare als het ware heeft opgeslokt.

Methodisch beschrijft ze alles wat ze zich van hem herinnert, gemengd met herinneringen aan de fatale dag en aan de dagen en jaren daarna getekend door het grote verlies. De stomheid waarmee ze maandenlang is geslagen, de wazigheid waarmee ze alles waarneemt, de totale onbestemdheid van alles, Darrieussecq weet die uiterst scherp op te roepen. Niet alleen Tom is dood , ook de moeder, alles en iedereen. Het levende is een affront. Ook het p

roces dat leidt tot het moment van vergetelheid - tien jaar later aan het strand - schildert Darrieussecq zeer waarachtig. Cruciaal is daarbij de relatie met haar man en overgebleven kinderen, vooral de laatste wijzen haar de weg. Bitter-hilarisch zijn de beschrijvingen van de gespreksgroepen die ze volgt, als ze eenmaal weer begint te spreken.

Ronduit schitterend is het einde als ze probeert - nu welbewust - Tom los te laten en hem het recht op zijn dood te gunnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden