Toetssteen maakt van L.A. Ries actueel volkstheater

De Zaak L.A. Ries van Dick van den Heuvel door Theatergroep Toetssteen, regie Edo van Dijken. Gezien 23 oktober in De Engelenbak Amsterdam, daar nog t/m 8 november....

Wie macht heeft, moet een zo burgerlijk mogelijk sexleven leiden. Dat bleek onlangs nog in België, waar een rechter een jaar voorwaardelijke gevangenisstraf kreeg wegens de SM-spelletjes die hij met zijn eigen vrouw speelde. Niemand had daar last van, maar in het licht van de Dutroux-affaire dacht de politieke en rechterlijke macht daar anders over.

Theatergroep Toetssteen bewijst met De Zaak L.A. Ries dat Nederland een halve eeuw geleden niet veel verschilde van het België van nu. In 1936 werd Leopold Ries, de belangrijkste financiële adviseur van de toenmalige regering, op grond van zijn 'bewezen' homosexualiteit aan de schandpaal genageld.

'Waarom denk ik dat dit een toneelstuk is?' vraagt een van de personages zich tegen het eind van de voorstelling hardop af. Het antwoord geeft ze zelf: omdat de gebeurtenissen die zich op het toneel afspelen 'onvoorstelbaar' zijn.

Met die uitspraak herinnert schrijver Dick van den Heuvel de toeschouwers aan het waarheidsgehalte van zijn toneelstuk. Hij doet dat bij een vergaderscène in de Tweede Kamer, waarin letterlijk wordt weergegeven wat daar op 24 november 1936 is gezegd.

In die vergadering weigerde de ministerraad toe te geven dat zij te snel was meegegaan met de valse beschuldiging dat Ries 'ontucht' zou hebben gepleegd met een minderjarige. Die nadrukkelijke vermelding dat het hier de historische feiten betreft, is niet overbodig. Van den Heuvel beweert dat hij zich meer dan ooit aan de feiten heeft gehouden. Maar gelukkig is De Zaak L.A. Ries een bevlogen, poëtische verdichting daarvan.

Met vaardige hand rangschikt Van den Heuvel de historische personages in dramatische contrasten. De oudere, maagdelijke Ries naast Henk Vermeulen, het valse, doorgewinterde jongetje dat hem aangeeft. De stijve muntenteller Ries naast de joyeuze dichter Hans Lodeizen. Een ander homosexueel contrast vormt de uiterst voorzichtige Ries met zijn strijdbare lesbische advocate die haar sexualiteit wél als een machtsmiddel gebruikt.

Regisseur Edo van Dijken laat al die contrasterende personages in fysieke ontmoetingen met elkaar botsen. Dat zijn rijke, verwarrende momenten. De tedere omhelzing bijvoorbeeld waarmee Ries het jongetje Vermeulen na diens kwalijke aangifte z'n jeugdige onschuld teruggeeft. Of de sinistere dans van de fascistische minister van Financiën Hjalmar Schacht, de Duitse tegenpool van Ries, met de joodse cabaretière Erika Mann. 'Ik ga u vergassen' roept Schacht uitzinnig, terwijl hij Mann probeert te versieren.

Er valt best wat aan te merken op de voorstelling van Toetssteen. Een enkele struikelende zin en een onvast loopje verraadt de amateurstatus van het gezelschap. Overgangen zijn stijfjes, de effectvolle belichting wisselt soms te nadrukkelijk. De gedachte dat Ries de holocaust had kunnen verkomen werkt Van den Heuvel in zijn tekst niet overtuigend genoeg uit. Maar bij vlagen worden feit en fictie, verhaal en herinnering zo soepel in elkaar vervlochten dat de voorstelling vleugels krijgt. Dan zie je bij Toetssteen wat je nergens anders ziet: ontwapenend gewone mensen die van hun eigen geschiedenis actueel volkstheater maken.

Marijn van der Jagt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden