Toen ik dit zag

De waatren, het vee - dit is het grensland

Onder het vee (1966), de eerste bundel van Rutger Kopland , begint met een verwijzing naar Psalm 23: 'De grazige weiden de rustige wateren/ op het behang van mijn kamer/ ik heb geloofd als een bang kind/ in behang'.

Dat gedicht kon opgevat worden als rigoureus afscheid van een christelijke levensbeschouwing, maar een religieus denker is Kopland altijd gebleven, zij het zonder geloof in een God. Met Toen ik dit zag lijkt de dichter nu ook afscheid te nemen van de wereld, van de taal en van zichzelf.

De bundel eindigt met een reeks die 'Aan het grensland' heet, waarin de spreker zich in een niemandsland tussen leven en dood bevindt, een streek die paradoxaal genoeg jeugdherinneringen oproept. Het hierna verschilt immers niet wezenlijk van het hiervoor, zij het dat zich ertussen iets heeft afgespeeld.

Dit is wat de verdwijnende dichter denkt: 'Je kijkt in het hoofd en daar ligt het land/ waar je vandaan komt en nooit meer naar terugkeert// je ziet de psalm uit je jeugd met de weiden/ de waatren het vee - ja dit is het grensland'.

Het boekje eindigt met de droge constatering: 'het geheim van de wereld is het zichtbare// niet het onzichtbare'.

De titel van de bundel is een weemoedige echo van het scheppingsverhaal, waarin God ziet dat zijn creatie geslaagd is. Ook Kopland kijkt terug, niet zozeer met voldoening, als wel met verwondering. Dat levert bescheiden gedichten op die bijna hetzelfde doen als wat ze beschrijven: plaats maken, de wereld aan zichzelf overlaten. De dichter schrijft weliswaar gemoedstoestanden toe aan bomen en landschappen, maar is zich terdege bewust van het feit dat dit op projectie berust. Wanneer hij na een periode van ziekte thuis terugkeert, ziet hij dat de tuin er onveranderd bij ligt: 'niet omdat ze op mij / wachtte is zij er, zij is er zoals ook ik er is'.

Op verscheidene plaatsen in de bundel probeert iemand te kijken of te luisteren naar wat zich achter de werkelijkheid bevindt. Weinig subtiel gebeurt dat wanneer een dokter door zijn patiënt lijkt heen te kijken: 'een blik/ voorbij mijn gezicht, een blik naar iets/ achter mij naar iets verwegs'.

Het gedicht eindigt met een wrange grap, wanneer de arts zegt: 'hier mag u niet blijven / ze komen u halen'.

Elders staat echter een vederlichte parabel over het raadsel van de existentie, die in zijn verbluffende eenvoud alle commentaar overbodig maakt:

We wandelden tot aan de oever

van een vijver - daar stonden we

te luisteren en te kijken.

We hoorden de geluiden van de stad

maar het was alsof we daarachter

een grote stilte hoorden.

We keken in het water en zagen

ver voorbij de kruinen van de bomen

de lege hemel in de diepte.

We liepen terug en wisten waar

we voor gekomen waren.

Het gedicht heet 'Park', wellicht opnieuw een verwijzing naar Genesis. Naar de oever van een vijver lopen, de hemel weerspiegeld zien, en dan teruglopen. Meer is er niet, maar zo is het goed.

Kopland probeert te luisteren naar de stilte achter de dingen. In een overigens pretentieus gedicht over de aard van poëzie staan twee fraaie strofen: 'de trein is voorbij en uit de verte/ nadert ons langzaam stilte// is er zoiets als een stilte die/ kan naderen denk ik'.

Ja, die stilte bestaat, maar er is geluid voor nodig om haar hoorbaar te maken, zoals ook de dood geen betekenis heeft als er niet eerst leven is geweest. En het is de schoonheid van wat verdwijnt, die ons het meeste raakt.

Over een vervallen boerderij schrijft Kopland :

ze stond daar in haar tuin

met een oude vruchtboom

die nog een beetje gebloeid had

er was een grazig weiland

er stroomde een vredige beek

de wereld was nog als toen

Een oude vruchtboom die nog een beetje gebloeid had: dat is deze bundel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden