Interview

Toegankelijke punkpopmuziek met een boodschap

Popmuziek heeft de strijd voor een betere wereld, tegen oorlog, het kapitalisme en de bom, de rug toegekeerd. Zo niet Anti-Flag. De band blijft boos, betrokken en activistisch als altijd.

Anti-Flag, van linksaf: Chris Head, Chris Nr. 2, Justin Sane en Pat Thetic. Beeld Megan Thompson

Mooie tijden? Nee, het waren helemaal geen mooie tijden en juist daarom floreerde de activistische popmuziek van begin jaren zestig tot diep in de jaren tachtig. Dan bedoelen we niet de popmuziek die een beetje lafjes zong over wereldvrede en honger in Afrika, maar écht woedende muziek. Popmuziek die de wereld wilde veranderen, voorop ging in protestmarsen voor burgerrechten of tegen politiegeweld en diende als soundtrack bij ziedende demonstraties tegen kapitalisme en neutronenbommen.

Waar is die muziek gebleven? Sinds de jaren negentig lijkt het laatste restje engagement uit de popmuziek gewrongen, domineert in de hit- en afspeellijsten de 'dansmuziek' en de buigzame r&b, en zingt de singer-songwriter over zijn verliefde dan wel ongelukkige zelf.

Wat is er gebeurd met de erfenis van Guthrie, Dylan, The Clash, Bob Marley, U2 (Sunday Bloody Sunday) en Peter Gabriel (Biko), met het in pakkend refrein gegoten strijdlied, de zwiepende protestsongs die ons de barricaden op duwden? Waarbij ook Nederland dapper meedeed: de band The Ex zong bijvoorbeeld een complete singlebox vol over de sluiting van een papierfabriek.

We kunnen toch moeilijk stellen dat de wereld nu een betere plek is: de aarde is ontbrand in een religieuze oorlog, vluchtelingen verdrinken en de bankiers blijven maar graaien. Niet wanhopen. Er is waarachtig nog boze en betrokken muziek te vinden die misstanden openbaart en tegelijk aangeeft hoe die op te lossen. Je moet er alleen even naar zoeken.

Cop Killer

Activistische muziek is tegenwoordig vooral te vinden bij het strijdbare muzikale genre van de punk en lijkt verdwenen uit de breedte van de popmuziek (hoewel er gelukkig ook nog bijvoorbeeld rapper Kendrick Lamar is, die zich uitspreekt over bijvoorbeeld het recente racisme in de Amerikaanse samenleving en de politie). Zanger Justin Sane van Anti-Flag begrijpt het wel. ‘Kijk wat is gebeurd na bijvoorbeeld het nummer Cop Killer van Ice-T en Body Count uit 1992. Platenmaatschappij Time-Warner kreeg er grote problemen mee: supermarkten wilden platen van dat label niet meer in de winkel, er kwam een complete boycot. In de mainstreampop durft men geen risico meer te nemen. Dus vind je de muziek met een echt moeilijke boodschap in de tegencultuur, en gelukkig ook in de hiphop.’

Kreuzberg

En waar anders dan in de Berlijnse wijk Kreuzberg, sinds de jaren tachtig broedplaats voor autonome en antifascistische punkmensen, loop je dan tegen de Amerikaanse band Anti-Flag aan: de punkband uit Pittsburgh, Pennsylvania, opgericht in 1988, die volhardend verontwaardigd is en die op bijvoorbeeld de net verschenen plaat American Spring ten strijde trekt tegen (in willekeurige volgorde): nationalisme, verveling, homofobie, oorlog, drones, opwarming van de aarde, vlees, klasseverschil, genocide, slavernij, corruptie, graaicultuur en politieke manipulaties.

Midden in Kreuzberg, aan de Oranienstrasse, staat een punkclub als een monumentaal relikwie uit een ver popcultuurverleden. Het poppodium en actiecentrum SO36 is een museale stijlkamer uit het punk- en krakerstijdperk: je wandelt door een beschimmelde gang naar de concertzaal, waar de verweerde posters van de muren brokkelen. De band No Fun At All heeft hier onlangs gespeeld, dat is nog net te lezen. En Agnostic Front, alweer wat langer geleden.

Je passeert de ondergestifte toiletten, die zo te zien sinds het optreden van The Misfits ergens halverwege de jaren tachtig geen schuurspons meer hebben gezien. Dan langs een keukentje, waar autonomen die vandaag opkomen voor Syrische vluchtelingen een veganistische maaltijd bereiden - ruikt niet slecht. En vanuit een bouwvallige kleedkamer (deur hangt scheef in de sponning) klinkt dan ineens een strijdbaar punkliedje, gerost op twee akoestische gitaren: 'I lost my baby to a foreign war, she was cut down in the gunfire of the western world.' En even later het refrein, dat speciaal voor het aanstaande heuglijke optreden in de SO36 lijkt geschreven: 'I will wait, at the Brandenburg Gate, at the Brandenburg gate I'll wait.'

De kapsels van Justin Cathal Geever alias Justin Sane (42) en Chris Barker alias Chris Nr. 2 (35) lijken ook wel geknipt in een ander tijdsgewricht. Hanenkammen. Gestileerde en modieus opgeknipte hanenkammen, maar toch: hanenkammen. Deze omgeving, dit meevoelende poppodium in de radicaal linkse actiewijk Kreuzberg is het natuurlijke milieu van de jongens van Anti-Flag, dat zie je zo. 'Dit is ons thuis', zegt zanger Justin Sane dan ook. 'Zoveel plekken als deze zijn er niet meer. En als ze er zijn, staan ze op het punt te worden afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw. Dat is ons tragisch lot, en zo hoort het eigenlijk ook, in de punk.'

Een eeuw oprecht verontwaardigde activistische muziek

1911: Joe Hill, The Preacher and the Slave (tegen uitbuiting van arbeiders)
‘Work and pray, live on hay
You’ll get pie in the sky when you die.’

1939: Billie Holiday, Strange Fruit (tegen het lynchen van zwarte Amerikanen)
‘Black bodies swinging in the southern breeze,
Strange fruit hanging from the poplar trees.’

1940: Woody Guthrie, This Land is Your Land (tegen nationalisme en ongelijkheid)
‘Was a high wall there that tried to stop me,
A sign was painted said: Private Property,
But on the back side it didn’t say nothing.’

1963: Bob Dylan, Masters of War (tegen wapenwedloop en Koude Oorlog)
‘You fasten the triggers, for the others to fire,
Then you set back and watch, when the death count gets higher.’

1966: Country Joe and the Fish, I-Feel-Like-I’m-Fixin’-To-Die-Rag (tegen oorlog in Vietnam)
‘Well there ain’t no time to wonder why,
Whoopee!, we’re all gonna die.’

1971: Marvin Gaye, What’s Going On (tegen haat en ongelijkheid)
‘Mother, mother, everybody thinks we’re wrong,
Ah but who are they to judge us, simply ‘cos our hair is long.’

1973: Bob Marley, Get Up Stand Up (tegen machtsmisbruik en rechteloosheid)
‘You can fool some people sometimes,
But you can’t fool all the people all the time.’

1977: Sex Pistols, God Save The Queen (tegen de koningin)
‘God save the queen, she ain’t no human being,
There is no future, in England’s dreaming.’

1979: The Clash, London Calling (tegen kernenergie en algehele malaise)
‘The ice age is coming, the sun’s zooming in,
Meltdown expected, the wheat is growing thin.’

1990: Public Enemy, Burn Hollywood Burn (tegen stereotypering in Hollywoodfilms)
‘For all the years we looked like clowns,
The joke is over smell the smoke from all around.’

1991: Rage Against The Machine, Killing In The Name (tegen de machthebbers)
‘Fuck you, I won’t do what you tell me!
Motherfucker! Uggh!’

2015: Kendrick Lamar, The Blacker the Berry (tegen raciaal geweld)
‘You sabotage my community, makin’ a killin’
You made me a killer, emancipation of a real nigga.’

Nieuw probleem, nieuwe plaat

Toch zijn Justin en Chris hier niet om zich een paar dagen thuis te voelen. Er is weer eens een beroep gedaan op Anti-Flag. Ze moeten ergens voor opkomen. Chris Nr. 2: 'Hier een straat verderop is een kamp voor vooral Syrische vluchtelingen en dat dreigt opgedoekt te worden. Ja, natuurlijk, er zijn meer misstanden in de wereld en wij worden inderdaad héél vaak gevraagd om op te treden bij demonstraties en zo, maar dit is een belangrijk ding. Berlijn Kreuzberg is de Europese hoofdstad van het linkse activisme. Dat net hier de bulldozers moeten komen om de vluchtelingen te verdrijven, is volgens ons symbolisch en een heel slecht en cynisch teken. Dat mag dus niet gebeuren.'

Toevallig heeft de band ook net die nieuwe plaat uit, en zo combineert Anti-Flag altruïsme met een pietsie eigenbelang, want het is natuurlijk wel fijn als de aanhang in Duitsland - en die is groot en trouw - die nieuwe plaat even in het vizier krijgt. Daarbij: een liedje als The Great Divide kan met wat fantasie prima slaan op het Syrische probleem in Kreuzberg: 'While white collar crime runs out of control, across the great divide lay the wretched poor. A rotting melting pot of haves and have nots, so fix your bayonets, 'cause we're at war.' Kijk, zó kun je je ook achter de vluchteling opstellen.

Ja, Anti-Flag voelt zich er weleens alleen voor staan. Chris Nr. 2: 'De muziek met een boodschap is gemarginaliseerd, verdwenen in de tegencultuur. Het is moeilijk daarvoor een verklaring te vinden, maar in Amerika werd de strijdbaarheid in de popmuziek bij het aantreden van Obama ineens een stuk minder, volgens mij. De woede uit het Bushtijdperk leek te verdwijnen. Alsof de strijd ineens gestreden was.'

Maar niet voor Anti-Flag. Justin Sane: 'Onze houding was: we geven Obama het voordeel van de twijfel, maar we houden de situatie in de gaten. En terecht, zo is wel gebleken. Kijk naar de wereld, wat een puinhoop. Daarom zingen we nu over de invasiepolitiek van de Verenigde Staten, over de angst voor een wereldoorlog die de mensen wordt aangepraat en over de ontmenselijking van de oorlog, door het inzetten van drones. Wij zingen over de slachtoffers van die drones, in bijvoorbeeld Pakistan. Dat zijn échte mensen hoor, die die bommen op hun hoofd krijgen.'

Occupy Wall Street

Als een van de weinige bands speelde Anti-Flag vier jaar geleden onvermoeibaar bij het kamp van Occupy Wall Street in New York. Anti-Flag had natuurlijk ook wat te zeggen over de kredietcrisis en de bankierende hebzucht. Maar ook dat kamp is inmiddels opgedoekt en de bankiers laten de bonussen nog altijd rijkelijk vloeien. Het heeft weer niets geholpen, lijkt het.

Justin Sane: 'Toch heeft Occupy iets veranderd, en misschien hebben wij daaraan ook wel iets bijgedragen. Toen ik nog helemaal niet met politiek bezig was, luisterde ik naar The Clash en Dead Kennedy's. Dankzij die muziek ging ik me verdiepen in maatschappelijke wantoestanden. Occupy heeft zaadjes geplant en wij hopelijk ook, en die zaadjes komen nu tot bloei. Het activisme is niet meer zo georganiseerd als destijds, maar je merkt toch dat er iets broeit in Amerika en ook in Duitsland. Er staat een generatie op die de planeet wil veranderen. Kijk naar de protesten in Ferguson na de moord op Michael Brown. En naar de woede over de opvang van bootvluchtelingen in Europa.'

Anti-Flag is een van de laatste grote punkbands die uitsluitend politieke liedjes maakt op toch best toegankelijke punkpopmuziek. Chris: 'Je kunt wel keiharde schreeuwmuziek maken met een boodschap, maar wie luistert er dan naar?' De band heeft weleens overwogen ook wat persoonlijke levenswijsheid in songteksten te verwerken, maar kreeg op die manier eigenlijk geen woord op papier.

Justin Sane: 'Die politieke strijd is ons bestaansrecht. We zijn gewoon een politieke punkband met een boodschap. Ja, veel verschillende boodschappen, daar hebben wij ook weleens over nagedacht: moeten we ons niet richten op twee of drie enorm belangrijke misstanden, om zo misschien echt wat voor elkaar te krijgen? Dat hebben we een tijdje gedaan. We zongen toen veel over het Amerikaanse nationalisme. Maar dan werd ons gevraagd: en dit dan en dat dan? Hoe zit het met de homorechten? En de bio-industrie? Alsof dat een pretje is. En dat is het natuurlijk niet. Dus hebben we nog altijd een breed scala aan aandachtspunten op de agenda staan, en dus ook op onze nieuwe plaat.'

Lange strijd

Ze voelen zich weleens overvraagd, zeggen Chris Nr. 2 en Justin Sane, als strijdbare band die je overal voor kunt bellen. Vanavond spelen ze in SO36, voor buurtbewoners en punkfans én voor een voorname zaak, en dat voelt goed. Maar volgens Chris gaat het ook weleens mis.

'We werden eens gevraagd voor een optreden in een dorp in Duitsland, waar een overstroming was geweest, waarbij twee mensen waren overleden. Dat leek ons heel erg en het was natuurlijk ook een tragedie voor die mensen. Dus daar gingen we spelen, belangeloos natuurlijk weer, om geld op te halen. Maar toen stonden we daar in een welvarende gemeente waar een toch wel overzienbare ramp was gebeurd, en we dachten: we hadden nu ook ergens in Afrika kunnen staan, waar het veel erger is. Je moet daarop blijven letten, scherpe afwegingen maken.'

En een uitnodiging voor een activistisch optreden nauwkeurig bestuderen, want voor je weet speel je op een podium bij een pro-Palestinabijeenkomst en kijk je ineens tegen antisemitische haatvlaggen aan. Justin: 'Dat is een gevaar, je moet zo'n organisatie een beetje kennen.'

Chris Nr. 2: 'Het geldt ook andersom. Een organisatie moet weten welke band wordt uitgenodigd als ze Anti-Flag vragen. Soms zeggen wij heel eerlijk tegen zo'n club: joh, als je ons vraagt, slinken je kansen op succes. We speelden eens bij een vakbond om op te komen voor arbeidersrechten, waarop de tegenpartij er een paar antinationalistische teksten van ons bij haalde. Daar hebben die vakbondsmensen nog lang last van gehad: waren ze ineens anti-Amerikaans.'

De strijd van Anti-Flag lijkt in het flakkerende licht van de brandende wereld misschien een beetje een verloren strijd, maar dat ziet de band zelf anders. 'Kijk waar we al ruim twintig jaar over zingen. Over homorechten, toen het echt nog niet cool was om te zingen over homorechten. Over dierenrechten, het milieu. Allemaal zaken die nu wel bespreekbaar zijn, en waarmee iedereen bezig lijkt te zijn. Er gaat echt iets veranderen. Er is nu zelfs een veganistische McDonald's, dus wie kan volhouden dat onze punk met een boodschap door niemand wordt opgepikt?'

De cd American Spring van Anti-Flag is verschenen bij Spinefarm Records/ Universal. Op 17/7 speelt Anti-Flag op het festival Dour in België.

Popmuziek voor een betere wereld

Het activisme in de pop is ongeveer zo oud als de popmuziek zelf. In de Verenigde Staten wezen de blues en de folkmuziek begin vorige eeuw de weg naar een betere wereld voor zwarte Amerikanen en onderdrukte arbeiders. Hoogtijdagen voor de activistische pop waren de jaren zestig, toen de hippies zich keerden tegen de oorlog in Vietnam.

In de jaren zeventig spraken musici in ieder denkbaar muzikaal genre zich uit tegen racisme, ongelijkheid en oorlog, van soul tot rock en reggae. Zelfs de jazz was politiek. Maar in de jaren tachtig XXverengde de verontwaardigde muziek zich en leek het activisme zich op te sluiten in de altijd boze punkbeweging. Binnen dat bastion - en het idioom van de rammende gitaarakkoorden - bleef het muzikale activisme lang opgeborgen. Nederland deed dapper mee: de band The Ex zong bijvoorbeeld een complete singlebox vol over de sluiting van een papierfabriek.

In de jaren negentig trad het cynisme binnen in de popmuziek, bekommerde de grunge zich vooral over het al dan niet verrotte 'ik' en vierde de house het hedonisme. De hiphop wond zich nog wel op over brede maatschappelijke misstanden, van Public Enemy tot Ice T.

Het ware pop-activisme is tegenwoordig schaars, maar nog wel te vinden bij de (tegen) culturen van punk en hiphop. De mainstream pop maakt zich misschien nog wel druk over ongelijkheid en oorlog, maar men weet het nu eenmaal niet meer zo pakkend in een liedje te gieten.

Gelukkig is er dan nog rapper Kendrick Lamar, die zich uitspreekt over bijvoorbeeld het recente racisme in de Amerikaanse samenleving en bij de politie. En dan hebben we het altijd heftig geëngageerde Anti-Flag nog, uiteraard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden