Filmrecensie Joker

Todd Phillips laat zien dat de Joker een loner is in een maatschappij die hem de rug toekeert ★★★★☆

Joaquin Phoenix als de doordraaiende Arthur Fleck is een spektakel. Minpunt: de film wil iets té graag maatschappelijk relevant zijn. 

Joaquin Phoenix in Joker Beeld Niko Tavernise

‘Veel kijkplezier. En vertel erover aan je vrienden. Want ik heb het gevoel dat onze film in de pers nog niet genoeg aandacht heeft gekregen’.

Het was duidelijk grappig bedoeld, het praatje dat Joker-regisseur Todd Phillips eergisteren hield voorafgaand aan de première in Los Angeles. Als één film veel nieuwsberichten heeft opgeleverd, nog voordat hij voor het grote publiek te zien was, is het wel Joker. Over dat kostuums, maskers en schmink in veel Amerikaanse bioscopen verboden zijn, bijvoorbeeld. Dat het Amerikaanse leger en de politie extra alert zijn bij vertoningen, maar ‘er geen concrete aanwijzingen zijn voor gevaar’. Dat de film in de bioscoop waar in 2012 een man het vuur opende tijdens The Dark Knight Rises, niet zal worden vertoond. Dit alles nadat critici zich na de bekroning van de film op het filmfestival van Venetië hadden afgevraagd of de film copycats zou kunnen inspireren tot geweld en daarmee potentieel levensgevaarlijk is.

Wie dit leest voor een snel antwoord op die vraag, hier een principiële mening, gestaafd door onderzoek: nee. Gevaarlijke films bestaan niet, alleen gevaarlijke mensen die hun inspiratie overal vandaan kunnen en zullen halen. Ook uit berichten die films als ‘gevaarlijk’ bestempelen, waardoor zoiets een selffulfilling prophecy kan worden.

Goed, nu dat uit de weg is, kunnen we met een frisse blik naar Joker kijken. Een anti-superheldenfilm, zo noemt scenarist en regisseur Todd Phillips het. Geen special effects, geen spectaculaire actiescènes, maar een grimmige karakterstudie van de schurk. In dit geval een van de geliefdste, de Joker, een clown die in de Batman-strips en eerdere films schaterlachend chaos, angst, dood en verderf zaait.

In Joker is deze figuur een eenzame, narcistische, getraumatiseerde man, Arthur Fleck, die zeven soorten medicijnen slikt tegen zijn geestelijke problemen. Dit is het startpunt vanwaar hij afglijdt en uiteindelijk doordraait:  hij verliest zijn baan, hij wordt dagelijks vernederd, zijn psycholoog en medicijnen worden wegbezuinigd, fantasie en werkelijkheid gaan steeds meer door elkaar lopen. En dan knapt er iets.

Acteur Joaquin Phoenix maakt Fleck tegelijkertijd angstaanjagend en kwetsbaar kinderlijk. Wanneer hij zijn gezicht in een grimas trekt, is het aanvankelijk steeds onduidelijk of er een hysterische lachaanval of huilbui zal volgen. Phoenix, die zoveel kilo’s afviel dat de Joker in zijn blote bast een imponerend gratenpakhuis is, een losse schil rondom een uitgeteerde man, is misschien een wat makkelijke keuze, met zijn cv vol rollen waar de waanzin doorheen schemert, zoals in The Master (2012) en You Were Never Really Here (2017). Desalniettemin: laat hem van een trap dansen, de broek hangend op zijn heupbotten en het is een spektakel. En om toch maar terug te komen op de mogelijke copycats: hij portretteert geen man die je zou willen zijn, maar wel een die je wilt zien.

Phillips, als regisseur vooral bekend van films als The Hangover I, II en III, is overduidelijk ambitieus. Dat hij zijn inspiratie haalde bij Scorseses Taxi Driver (1976) en The King of Comedy (1982), daar doet hij niet geheimzinnig over. Robert De Niro heeft zelfs een essentiële bijrol. De wereld waarin zijn Joker leeft is een groteske, grimmige uitvergroting van de wereld van nu, waar het licht groezelig is en tl-buizen altijd flikkeren. De maatschappij is al net zo rottend als het vuilnis, dat hoog opgestapeld in de straten ligt: hier zijn mensen ervan overtuigd dat ze succes nu eenmaal verdienen, dat het los staat van geluk of talent. De geslaagden voelen zich superieur en onaantastbaar, de verschoppelingen zijn woedend, geweld breekt regelmatig door het afgebrokkeld laagje beschaving, pers en entertainment voeden de verharde tegenstellingen. Vrouwen zegt u? Die zijn moeder, therapeut, of begerenswaardig object. Wie naar beneden kan trappen, zal dat niet nalaten.

‘Wat krijg je als je een geestelijk gestoorde loner kruist met een maatschappij die hem de rug toe keert?’, laat Phillips de Joker tegen het einde van de film vragen. Letterlijk. En dit is het probleem van Joker: het wil zo graag een maatschappelijk relevante film zijn dat de parallellen er steeds dikker bovenop worden gesmeerd. Seksueel wangedrag, de kloof tussen elite en volk – de kijker hoeft niet te denken en kan de issues simpelweg afvinken. Geweld is het gevolg van een optelsom, zegt Phillips, terwijl in de finale niet helemaal duidelijk is of de kijker alle chaos, alle angst die de Joker creëert erg moet vinden, of stiekem juist niet, of gewoon moet zien als entertainment.

Hoe dan ook, alleen al de berichtgeving maakt de film actueel: dat monsters niet door een enkele factor worden gecreëerd, lijkt misschien een open deur, maar blijkbaar is het nodig dat steeds weer te herhalen.

★★★★☆

drama

Joker

Regie Todd Phillips

Met Joaquin Phoenix, Robert De Niro, Zazie Beetz

124 minuten; in 132 zalen

Lees ook dit stuk van Rob van Scheers over Joaquin Phoenix als de Joker en een overzicht van de vijf Jokers die hem voorgingen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden