Tijgers met kleine tandjes

Ien van Laanen schildert met de computer. Voor kranten, tijdschriften en boekomslagen, onder meer die van Harry Potter - werk dat vanaf deze week is tentoongesteld....

Zonder 'haakje' lukt het niet, zegt ze. Altijd is illustratrice Ien vanLaanen (49) in teksten op zoek naar 'een prik, een twist, een gelaagdheid'.'Een stuk met louter een blijde boodschap, daar kan ik niets mee.'

En dus maakte ze voor deze krant een profiel van Willem-Alexander,bestaand uit opgespeld rood-wit-blauw lint, en een schaar. 'Natuurlijk',zegt ze, 'je kunt hem ook gewoon tekenen, of een foto afdrukken. Maar dezemanier, met die speldjes, dat lint en die schaar, dat maakt het lekkerlullig.'

Voor de cover van Vrij Nederland, met een hoofdartikel over hethedendaagse voedsel, manipuleerde ze op haar beeldscherm een vierkanteappel. Ander werk: opgespelde vlinders in een vlinderkast, maar wel met eenvliegtuig ertussen. Van Laanen: 'Iemand zei mij eens: jij maakt altijdvriendelijke dingen, maar er blijft een nasmaak van treurigheid. Dat kloptwel, geloof ik.'

Haar illustraties zijn papieren tijgers, zoals de tentoonstelling ookheet. 'Niet direct platen die je aan de muur hangt', zegt de maakster.'Ongeschikt voor reclamedoeleinden - dat zou ik nooit kunnen. Mijn werkmoet een beetje bijten. Maar het zijn maar kleine tandjes, hoor.'

Sinds twintig jaar is haar werk te vinden op de pagina's van deVolkskrant. Afgelopen vrijdag opende ter gelegenheid van dat jubileum een(vrij toegankelijke) expositie van haar werk in het Volkskrantgebouw.

Altijd al wilde ze voor een krant werken. De actualiteit en de inhoud- 'Toch heel wat anders dan de Libelle.' De hoofdredacteur van hetNieuwsblad van het Noorden, waar ze zich 25 jaar geleden aandiende met eenmap handgemaakte tekeningen, vond dat de drie wijken die ze verderop woondeeen te grote afstand waren. Het Haarlems Dagblad bleek geen probleem tehebben met de honderd kilometer die ze verderop woonde.

'Wij hadden vroeger thuis de Volkskrant. Ik voelde mij aangetrokken totde grote namen van toen: Opland en Wibo.' Politieke tekenaars, ja. Zo zietze zichzelf ook, 'de vraag is alleen wat je politiek noemt'. Een dagelijksespotprent á la Jos Collignon, Joep Bertrams of Peter van Straaten, dat isniet haar ding, al hing ze in 2002 apetrots (als enige vrouw) te gast opde jaarlijkse tentoonstelling Politiek & Prent. De reeksministersportretten die ze jaren geleden maakte voor de'meetlat-interviews' van maandblad Opzij, was wel degelijk politiek,vanwege de dubbele lading. 'Aan enkel plaatjes bij een praatje heb jeniets, het werk moet op zichzelf kunnen staan', zegt ze. En dat kon het.Ze oogstte veel waardering, ook van de betrokken bewindslieden (hoewel: JoRitzen stelde haar weergave minder op prijs), met beelden van toenmaligmilieuminister Hans Alders in de bosjes, met een clownsmutsje op wijzendnaar het gat in de ozonlaag. Defensieminister Relus ter Beek, die nooit indienst was geweest, in soldatenkledij; Lubbers, voorzien van indianentooivan haringvlaggetjes - 'Met een lach en een danspasje worden ze op hunplaats gezet', schreef deze krant destijds.

Ze is er een tijdje tussenuit geweest, maar zou ze nu bewindsliedenmoeten aanpakken, dan zou er weinig verschil zijn met de rakkers vanLubbers en consorten. 'Het ballonnetje doorprikken, die opgeblazenbelangrijkheid onderuit halen, dat blijft universeel', zegt ze.

Op dit moment zou ze het liefst haar tanden zetten in minister Dekkervan Volkshuisvesting. Niet in de laatste plaats gedreven door persoonlijkemotieven: afgelopen maand kreeg Van Laanen te horen dat de huur voor zoweleen etage in haar pand als voor haar atelier verdubbeld wordt.

Hoe haar Sybilla Dekker eruit zou zien, weet ze nog niet; 'Je moet heteerst in werkelijkheid zien, pas dan weet je of het werkt'. Maar de eersteassociatie is: 'Frummelen, met veel verschillende dingen. Propjes, ietstotaal plakken. Een huis, met veel grijs eraan.'

Dat ze ooit is begonnen als decormaakster, heeft haar blik verbreed,zegt ze. Het is terug te vinden in het onconventionele gebruik vanmaterialen. De portretten van toen waren collages waarin kassabonnetjes,het allergrofste schuurpapier of stukjes bont tot de gangbare materialenbehoorden.

Bij de Volkskrant diende ze zich op de gebruikelijke wijze aan, gewapendmet de tekenmap. Ze kwam te beginnen bij de toenmalige computercolumns vanJan Jacobs. Van Laanen: 'Ik had helemaal niets met computers'. Dat zouallemaal anders worden: in 1998 ontdekte ze de onbegrensde mogelijkhedenvan tekenprogramma's als Photoshop en Painter. Het bleek een beslissendewending in haar werk.

In haar atelier toont ze de mogelijkheden op haar beeldscherm. Eenillustratie, bijvoorbeeld voor een boekomslag, bestaat uit soms wel tachtigverschillende 'lagen': foto's over foto's, waarvan dan weer delen wordenuitgerekt, weggepoetst of bijgetekend. Fotograferen doet ze veel opvakanties. Insekten, vogels, boomschors - het kan allemaal ooit van paskomen.

Op een filmpje laat ze zien hoe Knijster ontstond, een van de figurenuit de Harry Potterboeken waarvoor ze de omslagen maakte. Alles begon meteen verschrompelde aardappel. De foto daarvan blijkt de basis voor de'huid' van het mannetje, dat ze in de computer tot levensecht schepselverhief. Het omslag voor Harry Potter en de halfbloed prins dankt ze aaneen vakantie in Frankrijk, waar ze het trappenhuis van een kasteelfotografeerde - de basis voor een geheel nieuwe versie, 24 keer bewerkt.

'Dit is iets heel nieuws', zegt ze enthousiast. Het is niet simpel watknippen en plakken, het is schilderen met de computer. Zo ontstaat iets datje op geen enkele andere manier kunt maken. Je ontwikkelt een nieuwebeeldtaal, die je niet lukt in aquarel of een tekening.'

Het genre mist nog een naam. 'Vrienden van me hebben ooit een termbedacht. De kanyokie.' Lachend: 'Dat ga ik niet uitleggen, maar de term ishelemaal goed.'

Toen ze de eerste Potter onder ogen kreeg, had ze geen moment in degaten dat dit weleens heel groot kon worden. Wel werd ze zelf meteengetroffen door de sfeer van het verhaal. 'Ik hou van sprookjes, mijn opavertelde ze zelf bij de kachel, met zichzelf in de hoofdrol, wij zaten opde grond.' Ze wist meteen dat ze met Potter uit de voeten kon. 'Ik was dolop al dat gevlieg in die boeken, dat had ik als kind ook al. Dat zie je nuterug: op mijn omslagen wordt veel gevlogen, terwijl er bijvoorbeeld geentreinstation op te zien is.'

Kinderboeken zien er vaak 'te getekend' uit, vindt ze. Daarom vroeg zede uitgever of ze met Potter eens iets heel anders mocht doen. Het mocht- het enige dat juridisch vastlag, was het Potter-logo (Van Laanen:'Jammer, maar het went.'). Het eindresultaat was zo afwijkend, dat zezichzelf even afvroeg of het nog wel op een kinderboek leek. Van Laanen:'Ik wilde de spannende sfeer weergeven. Het licht en alle beweging, datwilde ik te pakken krijgen. Bij deel zes was dat lastig, daar werdnauwelijks in gevlogen. Toen heb ik maar een paar tovenaars de trap oplaten vliegen in een flitsend vuurgevecht.'

Schrijfster J.K. Rowling is in haar wereldroem onbenaderbaar geworden,maar wel mooi dat ze in een Amerikaans boekblad gezegd heeft dat ze deNederlandse versie de allermooiste vond.

Zit er in de Harry Potter-omslagen ook een 'haakje'? Van Laanen denktvan wel, maar laat het oordeel graag aan anderen over. 'Ik vind ze nietvriendelijk. De boeken zijn ook niet alleen maar vriendelijk. Dat is dekracht ook.'

Het ventje zelf ontbreekt op alle omslagen. Een bewuste keuze, zegt VanLaanen: 'Als kind had ik altijd een andere voorstelling dan de afbeeldingdie in boeken stond. Dat wilde ik nu voorkomen.' De Potterfilms brachtendaar verandering in. Ook Van Laanen is gaan kijken. 'Mijn Harry zou veelruiger zijn geweest. Hij moet iets wilders, iets stoutigs in zijn uiterlijkhebben.'

Ze kan er niet omheen, deze dagen: de cartoonrellen. Niet dat ze er inde praktijk mee te maken had, maar betrokken was ze wel. Wat zou ze doenwanneer haar gevraagd werd illustraties te maken voor een kinderboek overMohammed, waartoe vorig jaar in Denemarken niemand bereid bleek?

Van Laanen: 'Na alles wat er gebeurd is, kun je daar geen onbevangenantwoord meer op geven. Ik zou me nu wel tien keer bedenken. In elk gevalzou ik eerst veel research gedaan hebben. Iedereen die er in mijn omgevingiets van weet, zegt mij dat Mohammed in het verleden al vaak afgebeeld is.Zo verboden is dat kennelijk niet. Wat mij betreft heeft Frits Müller eenfantastische tekening gemaakt in die dagen: twee potloden rechtop, met eenvliegtuig dat daarop afstormt. Dat is hem, in één klap alles duidelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden