Tijdverdrijf op grote hoogte

Voor filmpuristen is de film op kleine beeldschermen tijdens een vliegreis een gruwel. Maar voor hen is de vliegtuigfilm ook helemaal niet bedoeld.

Moeder zoekt aan boord naar een leuk filmpje voor haar baby.Beeld An-Sofie Kesteleyn

De eerste jaren dat ik met een vliegtuig reisde, zo'n 25 jaar geleden, kon ik me geen grotere luxe voorstellen. Er was gratis film. Op een intercontinentale vlucht kon je er een aantal achter elkaar kijken - achter elkaar! - op een krakkemikkig schermpje, dat als een soort wonder krakend uit het plafond neerdaalde. Wat zouden ze me voorschotelen? Zou ik op een plek in het vliegtuig zitten waar ik het scherm daadwerkelijk kon zien, zonder aanzienlijke nekkramp? Zou de koptelefoon het doen, de ondertiteling leesbaar zijn, de film niet vlak voor het einde afgebroken worden vanwege een landing?

Wonderlijk fenomeen

Eigenlijk is het een wonderlijk fenomeen, die vliegtuigfilm. Er zijn maar weinig plekken zo belabberd ingericht voor filmvertoningen. Lange tijd waren de films in vliegtuigen bovendien oppervlakkig, gedachteloos vermaak, waaruit elke vorm van opwinding gesneden was.

Hoe dat kan, valt te lezen in Cinema Beyond Territory, een wat droog boek over de ontwikkeling van inflight entertainment, dat onlangs verscheen. De vliegtuigfilm is nooit bedacht voor filmsnobs, natuurlijk. Al in de jaren twintig van de vorige eeuw werd geëxperimenteerd met bewegend beeld tijdens de vlucht, na de Tweede Wereldoorlog werden de eerste films vertoond.

De reden was simpel: de vluchten werden langer, de bewegingsruimte werd krapper en het laatste wat luchtvaartmaatschappijen wilden was dat passagiers gingen mijmeren over het feit dat ze met honderden kilometers per uur in een cilinder door de lucht bewogen. Dus schotelden ze hun een film voor, ter afleiding en vermaak. Zodat je, zoals KLM- en Air France-filmprogrammeur Jac Goderie het zegt, 'opeens twee uur verder bent en niet op je horloge hebt gekeken'.

Als je nog gezellig met de hele economy class naar dezelfde film moeten kijken, is het tuttigheid troef. Geen vliegtuigongelukken, geen terroristen met bommen, geen enge thrillers - wat trouwens te danken is aan klachten van de passagiers. Aan het begin van de jaren zestig draaide een aantal vliegtuigmaatschappijen nog vrolijk The Birds (Hitchcocks doodenge film over doorgedraaide vogels, 1963) en Tomorrow at Ten (over een gekidnapt jongetje en een tijdbom, 1965). Titels die keurig op de goedgekeurde lijst stonden van Parents Magazine en de Catholic Legion of Decency, schrijft Stephen Groening in Cinema Beyond Territory. Maar, zo lieten de passagiers weten, te gruwelijk om in een afgesloten ruimte min of meer gedwongen te kijken.

Ventoux aan boord

'Nu al internationaal succes voor speelfilm Ventoux', kopte een persbericht vorige maand. De film, waarvan Bert Wagendorp het verhaal schreef, was verkocht aan KLM en Air France. Het is de eerste keer dat de Franse luchtvaartmaatschappij een Nederlandse film koopt voor de officiële release. Vanaf 1 juli is de film te zien op 4.500 Franse vluchten. Dat betekent dat de film tegelijk te zien is in de bioscoop en in de lucht. Volgens Pim Hermeling van distributeur September Film, die zo'n acht tot tien films per jaar verkoopt aan de luchtvaartmaatschappijen, is dat geen concurrentie: 'Alleen Maar Nette Mensen was een paar dagen eerder te zien in het vliegtuig dan in de bioscoop. Ik zie het als reclame. En dan verdien ik er ook nog aan.'

Spagaat

Het bracht de luchtvaartmaatschappijen in een lastige spagaat: films vinden die interessant genoeg zijn voor vermoeide zakenreizigers, maar ook geschikt voor de kinderen aan boord die nu eenmaal worden gehypnotiseerd door schermpjes. De romantische komedie bleek ideaal: een luchtig genre met veel close-ups van zwoele blikken en weifelende handen. Dat werkt op zo'n klein scherm beter dan de weidse landschapshots van, zeg, The Lord of the Rings.

Maar omdat de keuze zo wel erg beperkt werd, vroegen de luchtvaartmaatschappijen aan de distributeurs van bijna geschikte films problematische elementen te vervangen: seks, drugs, naakt, scheldwoorden, beledigingen. Zo wilde Qantas Nine to Five (1980) niet vanwege een scène met marihuana, Pan Am vroeg of de deelnemers aan een orgiescène in 10 (1979) iets gekleder konden zijn. Beelden werden gewijzigd, scènes geschrapt, dialogen aangepast.

Programmeur Goderie, die al sinds 1978 voor KLM de selectie maakt van de films die aan boord worden vertoond, kent de gevoeligheden. 'Met een blote borst moet je soms voorzichtig zijn, al zijn ze in de Verenigde Staten preutser. In Europa is onnodig geweld eerder een probleem.' Uitgesproken politieke of godsdienstige films en beledigingen zijn lastig omdat de doelgroep internationaal en divers is.

'In Slumdog Millionaire zit een scène waarin 'dood aan alle moslims' wordt geroepen. Dat kan niet. Maar dit was een gedoodverfde Oscarkandidaat, dus die wil je wel graag draaien. Dan ga je naar de distributeur en vraag je: wat gaan we doen?' De zin werd uiteindelijk vervangen door 'Kill them all' - met toestemming van Danny Boyle, benadrukt Goderie. 'Ik zeg nooit dat iets eruit moet, het is de regisseur die het laatste woord heeft.'

Sterker nog: er zijn regisseurs die speciaal voor de inflight movies (en de internationale markt in het algemeen) extra scènes opnemen. In het Algemeen Dagblad vertelde Richard Curtis dat hij in The Boat That Rocks een aantal groupies twee keer liet filmen: een keer zonder beha voor de bioscoop, en een keer met. Kinderachtig vond hij het, maar de distributeur stelde het als eis.

Inkomsten

En dat is niet vreemd: inflight entertainment is een interessante bron van inkomsten. Volgens een artikel op de website van CNN van vorig jaar (Inside the billion-dollar, super-censored inflight movie industry) besteden vliegtuigmaatschappijen er zo'n 3 miljard per jaar aan.

Tegenwoordig kun je bij veel maatschappijen zelf bepalen wat je ziet. KLM biedt bijvoorbeeld zo'n tweehonderd films om uit te kiezen. 'De restricties zijn daardoor veel minder', aldus Goderie. Omdat de kijker vooraf een waarschuwingsscherm te zien krijgt kon Goderie 12 Years a Slave programmeren ('Nee natuurlijk is daar niet uit geknipt, dat is een Oscarwinnaar') en The Wolf of Wall Street. Al leverde de laatste film wel een klacht op: een moeder vond het niet prettig dat haar kind op het schermpje van de buurman kon kijken naar overvloedig drugsgebruik en een parade aan halfnaakte vrouwen.

Maar het enorme aanbod wil nog niet zeggen dat alles kan, aldus Goderie. 'Laatst zag ik bijvoorbeeld Get Hard. Een komedie, maar een die vrouwonvriendelijk, racistisch en homofoob is. Dat moesten we maar niet doen, besloot ik toen.'

Elke maatschappij legt eigen grenzen. Het CNN-artikel beschrijft hoe een editor een scène met worstjes uit de film Bewitched verwijdert voor een luchtvaartmaatschappij uit het Midden-Oosten - varkensvlees is immers onrein. Zijn klanten uit Singapore schijnen volgens hetzelfde stuk moeite te hebben met homoseksualiteit. Als er vliegtuigen voorkomen in de films, worden de logo's van de concurrentie geblurd, een beroemde quote uit Rain Man ('Qantas never crashed') zagen veel maatschappijen graag verwijderd.

Het toont aan dat de controle die de passagier denkt te hebben door het on demand-systeem, niet absoluut is. Filmpuristen hebben pech: de vliegmaatschappij bepaalt nog steeds wat je wel en niet kunt zien aan boord. En dat zullen ze blijven doen: ophef of opwinding op 30 duizend voet wil niemand.

Daarom blijven vliegmaatschappijen de passagier verleiden om het inflight entertainmentsysteem te gebruiken. Transavia doet nu een proef met films die je vooraf via een app op je smartphone of tablet kunt downloaden en alleen kunt zien tijdens de vlucht. Zo kan de reiziger de nieuwste films bekijken, maar hoeft de vliegtuigmaatschappij niet te investeren in beeldschermpjes die de concurrentie met de eigen, steeds betere laptop aan kunnen.

Maar zou de kritische reiziger die tegenwoordig gewend is alles overal te kunnen zien, dat blijven pikken? Ik denk het wel. Inmiddels is het vliegtuig een van de laatste plekken waar de werkelijkheid gefilterd binnenkomt, waar je niet gebombardeerd wordt door e-mail, nieuwsberichten, telefoontjes, sociale media enzovoort.

En eigenlijk is dat wel prettig. Zo prettig dat je bijna zou terugverlangen naar de tijd dat je alleen een onverstaanbare You've Got Mail ('de ideale vliegtuigfilm', aldus een oud-woordvoerder van de World Airline Entertainment Association) kon zien op een krakkemikkig schermpje. In een wereld waarin je al voortdurend kan en moet kiezen, is juist beperking misschien wel een luxe.

Stephen Groening, Cinema Beyond Territory. British Film Institute, 228 pag. 35,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden