Tijd van woede verdient kritische kanttekeningen

In het geprezen 'Tijd van woede' van de Brits-Indiase Pankaj Mishra is de ondergang onvermijdelijk. Hans Achterhuis keek ernaar uit het te lezen, maar zit nu boordevol kritische opmerkingen.

Beeld Hollandse Hoogte

Net als veel politiek-filosofisch geïnteresseerden in mijn omgeving duurde het me te lang voor de Nederlandse vertaling verscheen van Age of Anger van de Brits-Indiase auteur Pankaj Mishra, die voor eind april is aangekondigd. Ik werd verleid door twee grote, enthousiaste interviews van journalisten, onder wie P.C. Hooftlaureaat Bas Heijne, die ook niet konden wachten. Dit boek van een mij onbekende schrijver moest ik gewoonweg zo snel mogelijk lezen.

Dat heb ik gedaan. En om een aantal redenen voel ik mij door de ongenuanceerde loftuitingen van de interviewers min of meer bedrogen. Ik zit boordevol kritische vragen en opmerkingen die in de gesprekken met Mishra nergens aan de orde komen. De belangrijkste ligt voor mij in de apocalyptische toon van Tijd van woede, die kennelijk goed in het gehoor ligt. Mishra somt een groot aantal feiten maar ook uitspraken op, die moeten aantonen dat onze moderne kapitalistische wereld op haar onontkoombare ondergang afstevent. Hij vergelijkt deze ondergangsstemming met ontwikkelingen in de 19de eeuw, die door dezelfde thematiek werden beheerst.

Age of Anger - A History of the Present 

Panjah Mishra, non-fictie

Allan Lane; 416 pagina's; euro 24,99.

De Nederlandse vertaling, Tijd van woede, verschijnt deze maand bij Atlas Contact, euro 27,90.

Zijn ultieme ondergangsprofeet is de 18de-eeuwse filosoof Rousseau, die de opkomende markteconomie als een 'oorlog van allen tegen allen' beschreef. Dat kon nooit goed aflopen. Met recht haalt Mishra hier de mimetische begeerte van de onlangs overleden Franse denker Girard, het vergelijkende verlangen om te hebben wat een ander heeft, als theoretisch en praktisch fundament van een marktsamenleving naar voren. Tegenover het cultuurpessimisme van Rousseau stelt hij het vrolijke Verlichtingsoptimisme van diens grote vijand Voltaire.

Wat hierbij opvalt, is dat het denken van Rousseau tegen vooral het handelen van Voltaire wordt afgezet. Voltaire zou geheuld hebben met absolutistische vorsten als Frederik van Pruisen en Catherina van Rusland. Rousseau, die de machthebbers juist aanklaagde, is hiermee vergeleken voor Mishra een grote held. Voltaires denken, dat sterk beïnvloed werd door politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in Engeland, waarbij van een begin van burgerrechten en een scheiding der machten sprake was, komt niet aan bod. Toch werden dit soort instituties juist ontworpen als tegenwicht tegen de oorlog van allen tegen allen, waarvan Hobbes en Locke ook het gevaar onderkenden.

Wat Mishra totaal niet ziet is dat Rousseau een ander soort tegenwicht zoekt in het populisme dat volgens Mishra onze wereld dreigt te overspoelen. In Het maatschappelijk verdrag looft Rousseau 'het volk', dat soms misleid wordt maar nooit corrupt kan zijn. Natuurlijk heeft 'de algemene wil' van het volk wel vaak een leider nodig die haar goed kan formuleren. Tegenover Mishra zou ik willen poneren dat we in onze huidige wereldsituatie meer hebben aan het ongetwijfeld wat oppervlakkige vooruitgangsgeloof van Voltaire dan aan het inktzwarte, wel schitterend geformuleerde cultuurpessimisme van Rousseau, om over diens remedies maar te zwijgen.

Een tweede lijn van kritiek sluit hierbij aan. In het begin van onze eeuw verdiepte ik mij in de achtergronden van geweld. Overal zag ik in aanslagen en oorlogen het geweld de pan uit rijzen. Dat wilde ik als filosoof begrijpen. De achtergronden van mijn onderzoek, dat in mijn studie Met alle geweld uitmondde, vind ik terug in de vele opsommingen van gewelddadigheid en terreur, waaronder Mishra in Tijd van woede zijn lezers bedelft. Toen mijn eigen boek al een eind gevorderd was, werd ik door Bart Tromp attent gemaakt op het net verschenen War in Human Civilization van de Israëlische historicus Azar Gat. Dit zeer uitvoerig gedocumenteerde werk ging in tegen al mijn intuïties over de hedendaagse toename van geweld. Met veel harde, ook cijfermatige, gegevens laat Gat zien dat de moderne wereld steeds vreedzamer wordt. Het baanbrekende onderzoek van Gat werd in 2011 nog eens dubbel en dwars overgedaan door Steven Pinker in The Better Angels of Our Nature, vertaald als Ons betere ik, dat de wereldwijde afname van geweld niet alleen documenteert maar ook verklaart.

Beide studies gaan regelrecht in tegen de teneur van Tijd van woede. Ik vind het onbegrijpelijk dat Mishra deze tegengeluiden niet eens vermeldt. Met Karl Poppers principe van falsificatie lijkt mij de lol van wetenschap erin te liggen dat je tegenstrijdige ideeën opzoekt en probeert te weerleggen. Wanneer je meent dat alle zwanen wit zijn, probeer je een zwarte zwaan te vinden. Mishra sluit hier zijn ogen voor en blijft steeds maar meer witte zwanen verzamelen om zijn gelijk te demonstreren.

Daarbij bluft hij - dat is mijn derde kritische commentaar - heel wat af. Age of Anger kent geen voetnoten of verwijzingen, maar wel een beredeneerd 'bibliografisch essay', dat de geïnteresseerde lezer verder moet helpen. Ik moet eerlijk bekennen dat ik in eerste instantie mijn petje af nam voor de imponerende belezenheid die Mishra hier tentoonspreidt. Daar kan ik niet aan tippen.

Maar bij nader inzien gaat er bij de denkers en thema's die ik wel ken het nodige mis. Om maar twee voorbeelden te noemen, de 'definitieve teksten' van de mimetische theorie van Girard zijn zeker niet De zondebok en God en geweld, die zoals zelfs de titels al laten zien over vooral andere onderwerpen gaan.

En wanneer Mishra als onmisbare voorbereiding op zijn eigen boek naar De oorsprongen van het totalitarisme van Hannah Arendt verwijst, moet mij toch van het hart dat de geest van het werk van Arendt sterk verschilt van die van Tijd en woede. Zoals ook hier de titel al laat zien, ging het Arendt om verschillende oorsprongen die uiteindelijk het nazisme mogelijk maakten. Nergens suggereert zij dat deze ontwikkeling onontkoombaar was, zoals Mishra wel voor de hedendaagse geschiedenis betoogt. Misschien heeft uitgeverij Atlas juist hierom wel gesteld dat het hier om een 'alarmerend boek' gaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden