Review

Tijd van omgeremde vrijheid

Een feest van herkenning én herlevende ergernis is het luchtig geschreven jarenzeventigboek van historicus Wilbert Schreurs. Diepgravender en persoonlijker is het jarenzeventigboek van politicoloog Chris van Esterik.

Holland Pop Festival in het Kralingse Bos in Rotterdam, zomer 1970. Beeld Wim Ruigrok

De hotpants. De zitkuil, het naaktstrand, het woonerf en o god ja, de autoloze zondag. Radio Noordzee, louter Kabouter. De hippe Afghaanse jas die zo stonk als het regende. Blader tien minuten in So 70's van Wilbert Schreurs en de geur van de jaren zeventig walmt je tegemoet, als je die jaren hebt meegemaakt. Een feest van herkenning en van herlevende ergernis.

Ja, zo was het: Germaine sans gêne op de VPRO-radio, voor al uw seksproblemen. Het levend kunstwerk Henk Jurriaans in het Amsterdamse Stedelijk. Het popfestival in Kralingen waar je makkelijk kon 'glippen'. En, helemaal vergeten, de piemelnaakte Hugo Metsers in Blue Movie en de merkwaardige afwijking van Linda Lovelace in Deep Throat, een pornofilm die Dries van Agt vergeefs probeerde te verbieden. Wat een lelijkheid en aanstellerij, maar ook: wat een explosie van nieuwe ideeën, wat een ongeremde vrijheid ineens.

Wilbert Schreurs is een historicus die vaak over reclame schreef. Als tiener maakte hij, geboren in 1960, dit decennium mee. Toch is het geen persoonlijk boek. In korte hoofdstukjes beschrijft Schreurs treffend en beeldend een voorwerp, persoon of verschijnsel. Vaak legt hij, een beetje plichtmatig, de link met het heden: de club Weight Watchers is een voorloper van Dr. Frank, de walkman was een primitieve iPod. Soms valt ineens het woordje 'ik', bijvoorbeeld als Schreurs schrijft over Interrail: 'Het was de zomer van 1979 en de route kan ik nog blindelings uittekenen.' Dat valt in zo'n staalkaartachtig boek wat uit de toon.

Chris van Esterik

Jongens waren we - Totalitaire verleiding in de jaren zeventig

Balans; 416 pagina's; euro 22,50.

Non-fictie

Beeld nvt

Compleet is Schreurs' overzicht niet, je kunt zijn lemma's makkelijk aanvullen, bijvoorbeeld met macramé, partnerruil, de anti-autoritaire 'kresj' en de oranje soepjurken in Poona. Maar dat is geen bezwaar; hij heeft een keuze gemaakt. Schreurs beperkt zich niet tot voorwerpen en modes. In stukjes over Het rode boekje voor scholieren, 'Baas in eigen buik', 'Bloed aan de paal' van Bram Vermeulen en Freek de Jonge, de wrede ontmaskering van Willem Aantjes en het afschaffen van de groetplicht voor militairen komt wel iets van de mentaliteit en de moraal van die tijd naar boven. De voorbeelden zijn goed: over de carnavalskraker Willempie van André van Duin werd schande gesproken, omdat het beledigend was voor zwakzinnigen, maar pedofilie 'moest kunnen'. Alom werd geweld verafschuwd maar de kreet 'Voetbal is oorlog' ging erin als koek. Paradoxale principes - maar aan een verklaring waagt Schreurs zich niet. Zijn boek is luchtig en leuk, maar oppervlakkig.

Verklaren, dat doet Chris van Esterik in Jongens waren we - Totalitaire verleiding in de jaren zeventig wél. Het is een mooie aanvulling op Schreurs' boek: het is veel persoonlijker en tegelijk diepgravender en analytischer dan het boek van Schreurs. Journalistieker ook: Van Esterik put niet alleen uit boeken, kranten en films, hij interviewde ook dertig mensen. Ook hier komt de protestgeneratie weer langs, de Kabouterpartij, de woonerven, de vrije seks, de demonstraties. Maar Van Esterik, elf jaar ouder dan Schreurs, schreef eerder een mentaliteitsgeschiedenis, een politiek-sociologische analyse - al klinkt dat looiiger dan dit zeer leesbare boek, vol relativerende zelfspot, verdient.

De naar Nescio's Titaantjes verwijzende titel Jongens waren we is goed gekozen: deze generatie wilde maar niet volwassen worden. Dit boek is een vervolg op het autobiografische No satisfaction, waarin de hoofdpersoon, zoon van een cafébaas in een dorp, naar het kakkineuze gymnasium in Tiel gaat, waar hij behoorlijk uit de toon valt. Ook in dit boek is er zo'n cultuurshock: in 1970 gaat hij studeren in het losgeslagen Amsterdam, politieke en sociale wetenschappen. Hongerig naar kennis is hij. De wereld van de geest zal zich voort hem openen.

Dat gebeurt ook, maar op een andere manier dan hij had verwacht. Vrije geesten zijn het niet per se, aan de universiteit. Op de faculteit woedt een oorlog tussen de conservatieve docenten, zoals hoogleraar Daudt, en de marxisten-leninisten. Veel politicologen zijn actief in studievereniging Machiavelli en bij studentenvakbond ASVA - die onder de knoet staan van de CPN. Echte vrijheid van denken bestaat hier dus niet, merkt Van Esterik.

In zijn boek besteedt hij erg veel pagina's aan de politieke ruzies, het gedram en de hetzes die al kort na de bezetting van het Maagdenhuis in 1969 de universiteit beheersten. Iets te veel pagina's misschien, maar zijn punt is duidelijk: de oude geleerden en regenten werden vervangen door een nieuwe linkse, niet minder starre denkpolitie.

Wilbert Schreurs

So 70's - De jaren zeventig van Abba tot zitkuil

Balans; 256 pagina's; euro 14,95.

Non-fictie

Rechts zijn was natuurlijk nog veel fouter, zoals het ook ondenkbaar was dat Van Esterik bij het corps zou gaan. Zelf is hij een buitenstaander. Een enkele keer gaat hij de straat op: tegen de afbraak van de Nieuwmarktbuurt voor de aanleg van de metro. Bij het humorloze gekift van de marxisten moet hij aan Gerard Reve denken, en diens wreed geknechte arbeiderszonen uit de 'werkende massaas'.

Eigenlijk, schrijft Van Esterik, heeft zijn bescheiden afkomst alleen maar voordelen: zijn ouders hadden geen huisje in Frankrijk waar hij kon luieren, dus trok hij de wereld in. Hij ging naar het communistische Rusland, en naar het Oeganda van Idi Amin, waar hij, heel avontuurlijk, in de gevangenis belandde. Ambitie en carrièredrang zitten hem niet in het bloed. Dat is anders bij de bekakt pratende marxistische studentenleiders, die met natuurlijk gezag hun vaste stoelen in de vergaderzaal opeisen - het elitebloed verloochent zich niet. Van Esterik wordt na zijn studie journalist, echt een beroep voor een buitenbeentje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden