Oog voor detail

Tieners, hoog op een oorlogsschip; het avontuur van een weids leven voelt machtig

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: de uitkijk.

Wieteke van Zeil
Willem van de Velde de Jonge, detail van Gezicht van Engelse oorlogsschepen op een rede, na 1672 Beeld Kremer Collection
Willem van de Velde de Jonge, detail van Gezicht van Engelse oorlogsschepen op een rede, na 1672Beeld Kremer Collection

Er zijn een paar redenen om naar de tentoonstelling van de zeeschilders Willem van de Velde I & II in Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam te gaan, ook als je helemaal niks met Hollandse zeevaart hebt. Je kunt gaan vanwege details (véél), materiaal (wie bedenkt het om grote doeken alleen met zwarte pen te beschilderen?), licht (want eigenlijk zijn zeeschilderijen wéérschilderijen, over licht, lucht en de elementen), of vanwege de actie, want ze schieten elkaar allemaal lek in die zeeslagen, en dat hebben de kunstenaars soms verbeeld als zo’n eindeloze slotscène in een Marvelfilm. Maar ik kom – verrassing! – even terug op die details.

Ik ging vanzelf op zoek naar mensen rond die schepen en die krioelen overal. Nou ja, mensen; mánnen. In de hele tentoonstelling kwam ik hooguit een handvol vrouwen tegen die als Kniertje aan de wal stonden te turen over zee. Zeevaren was nogal gendervast. Hoe vreemd dat eigenlijk is – maanden, soms jarenlang met mannen onderling op een schip op open zee doorbrengen – ging ik me een beetje voorstellen terwijl ik keek naar deze schilderijen. Je ziet bootjes gevaarlijk scheef op een woeste golf, en alle mannetjes – naarrrr línks! – proberen tegenwicht te geven om niet om te slaan. Je ziet hele rijen mannetjes op een dwarsbalk (ra) van een mast, zoals de lunchende bouwwerkers op een ijzeren balk hoog boven Manhattan op de beroemde foto. Matrozen proberen andere matrozen door een luikje te redden als hun schip zinkt, jongens tillen elkaar door het water naar een boot, er wordt gezwommen, gespeeld en gewerkt. Zo bracht een groot deel van de Hollandse jongens in de 17de eeuw dus hun leven door.

Willem van de Velde de Jonge, Gezicht van Engelse oorlogsschepen op een rede, na 1672 Beeld Kremer Collection
Willem van de Velde de Jonge, Gezicht van Engelse oorlogsschepen op een rede, na 1672Beeld Kremer Collection

Ik werd even erg doordrongen van hun kwetsbaarheid op die eindeloze zee, als nergens meer houvast in je blikveld is, en de natuur macht heeft. Dus toen ik deze jongens zag, smolt ik even. Ik heb sowieso een zwak voor figuren in schilderijen die we op de rug zien – en die we dus nooit van de voorkant zullen kennen. Helemaal hier zo op een stil schip, met helder weer, klaar om te gaan, met een onzekere afloop, en dan samen zo turen. De een argeloos leunend op de mast, en de ander slechts met z’n vuistje om een touw. Ik las net een gedicht over zo’n eindeloos uitzicht, waar het me aan deed denken: Alleen aan wat binnen je blikveld komt/ meet je beweging af. Zijn er geen schepen,/ eilanden, bakens, dan is er geen sprake/ van gang. Geen haven komt binnen bereik./ De reling wordt einder, de ligstoel de reis. (Willem Jan Otten, Beknopte filosofie van het gaan, 1976)

Misschien kennen ze elkaar door en door, en anders komt dat wel op reis. Ik kan me voorstellen dat het machtig voelt, hoog op een schip, als je misschien nog een tiener bent. En ik kan me voorstellen dat je je even klein als groots voelt. Samen met je maat het grote onbekende tegemoet, er zit iets onnoemelijk liefs in. Het avontuur van een weids leven op zee kwam ineens, even, gestold binnen.

Willem van de Velde de Jonge, Gezicht van Engelse oorlogsschepen op een rede, na 1672, olieverf op doek, 105 x 89 cm, Kremer Collection. Te zien t/m 22 maart 2022 in de expo Willem van de Velde & Zoon in het Scheepvaartmuseum Amsterdam.

Willem van de Velde, De Gouden Leeuw op zee in zwaar weer (detail), 1671 Beeld Royal Collection Trust
Willem van de Velde, De Gouden Leeuw op zee in zwaar weer (detail), 1671Beeld Royal Collection Trust
Domenico Ghirlandaio, Visitatie (detail), Tornabuoni kapel, 1486-90, Florence Beeld Tornabuoni kapel
Domenico Ghirlandaio, Visitatie (detail), Tornabuoni kapel, 1486-90, FlorenceBeeld Tornabuoni kapel

Willem van de Velde, De Gouden Leeuw op zee in zwaar weer (detail), 1671, Royal Collection Trust.

Domenico Ghirlandaio, Visitatie (detail), Tornabuoni kapel, 1486-90, Florence

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden