Thora/Bijbel/Koran

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Ismael.

Beeld RV - Collectie Pinacoteca di Brera

Guercino (Giovanni ­Francesco Barbieri)

De wegzending van Hagar en Ismael

1657; olieverf op doek; 115 x 152 cm

Pinacoteca di Brera Milaan

Soms, in perioden dat polarisatie meer nadruk krijgt dan verbinding, en angsten en twijfels ondergeschikt raken aan de algemene oppermodus woede, is het goed om even te kijken naar de verhalen waar overtuigingen uit voortgekomen zijn. Dit is een van die verhalen die teruggaan tot het begin van de islam: Ismael. Een kind dat zijn verdriet niet kan verbergen, zijn gezicht afwendt en in zijn ogen wrijft. Volgens Genesis is hij hier 13 jaar – Guercino heeft hem iets jonger uitgebeeld.

Ismael treurt omdat zijn vader hem en zijn moeder Hagar in de steek laat en de woestijn in stuurt. Wel met een belofte, maar dat weet hij hier nog niet: Ismael zou twaalf zonen krijgen, die ieder een stam zouden stichten. Een van die zonen, Kedar, is de voorvader van de profeet Mohammed. Ismaels halfbroer Isaak is de voorvader van koning David en Christus. Ismael komt voor in de Thora, de Bijbel en in de Koran. De drie grote religies jodendom, christendom en islam voeren alle terug op aartsvader Abraham.

Natuurlijk zijn er verschillende versies van Ismaels levensverhaal. Voor de islam is belangrijk dat hij de Kaäba heeft gesticht in Mekka, samen met zijn vader. Op deze plek in de woestijn waren Hagar en Ismael achtergelaten en dreigden ze van dorst te sterven. Er ontstond een waterbron toen de kleine Ismael met zijn voeten in het zand veegde: de bron van Zamzam.

Hagars moeder was volgens sommigen een slavin van Abraham, waardoor ook het wegsturen op twee manieren gezien kan worden; werd ze verlaten of bevrijd? Ook ­Genesis meldt dat, ondanks het verbond met Isaak, God Ismael zegent met twaalf ­zonen die prinsen zijn en volken zullen stichten. Die prinsen zijn interessant, want hoe krijgt de zoon van een voormalig slavin prinsenkinderen? Volgens sommige joodse commentatoren was Hagar de dochter van de farao, en Ismael dus zijn kleinzoon. De ­Koran vertelt dat Abraham geregeld terugkeerde naar Ismael.

Al deze versies werpen een ander licht op deze voorstelling die de drie religies zo dicht bij elkaar brengt. We kijken naar het ontstaan van de Arabische volken en de islam – uit verdriet, maar met een grote belofte. Twaalf prinsen, twaalf volken. En een aartsvader die van allebei zijn zonen hield.

In de debatten van de laatste tijd worden niet alleen identiteiten uit elkaar gekamd, er wordt soms ook gezegd dat de een niks over de ander kan of behoort te zeggen: culturele toeëigening (cultural appropriation) is een ­serieuze discussie, ook in de kunst. Schrijver Jonathan Franzen zei bijvoorbeeld dat hij niet gauw een vrouwelijk, zwart personage in zijn boek zal opvoeren, omdat hij zelf te weinig zwarte vrouwen kent (en nog nooit verliefd is geweest op een zwarte vrouw).

Dit is een schilderij van een witte christelijke kunstenaar over een joods-Egyptische jongen die de aartsvader van de islam zal worden. Is dit toeëigening? Er zijn voorbeelden genoeg te vinden in schilderijen van zwarte en joodse mensen die zijn afgebeeld volgens stereotypen die racistisch en anti­semitisch genoemd kunnen worden. Dit is daar niet een van. Het is vooral goede kunst, en wat doet goede kunst anders dan de kijker meenemen naar een andere belevingswereld dan de eigen? Naar mogelijke werelden?

Fictie zou onmogelijk zijn als de makers alleen mochten verbeelden wat ze zelf ‘bezitten’ aan eigenschappen, reageerde de Britse schrijver Hari Kunzru in The Guardian op Franzen. Een goede kunstenaar beschouwt zijn eigen wereldbeeld als een van de mogelijke wereldbeelden, schrijft Kunzru, en heeft de betrokkenheid om wederzijdse verhoudingen tussen mensen te onderzoeken. Guercino doet dat: hij laat de kijker zich even inleven in de wereld van deze jongen.   

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

. Beeld RV

*Johan Cruijff

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.