Reportage

Theu Boermans kiest voor het menselijk onvermogen

Regisseur Theu Boermans trok Gogols Revisor naar de 21ste eeuw en ontdekte hoe actueel het stuk is. Zijn Nationale Toneel ging ermee aan de gang en V is erbij. Morgen première!

De actrices Dieuwertje Dir (links) en Antoinette Jelgersma kijken vanuit de coulissen op het toneel. Beeld Erik Smits

'Ze snappen d'r geen hol van en ze zullen het ook nooit snappen, die godvergeten ambtennaaiers in Brussel. Daarom zeggen we toch al jaren: opheffen dat Europa, weg d'r mee, d'r uit!' (Uit: De revisor, vrij naar Gogol)

Maandagochtend 23 november 2015, uur of 11.

Repetitielokaal van het Nationale Toneel, Den Haag: officiële introductie van De revisor aan het voltallige theaterbedrijf, van pr-afdeling tot kostuumatelier en zakelijk directeur.

'Stel 'ns een vraag! Vraag 'ns wat!', roept Theu Boermans monter. Zojuist heeft hij een vlotte uiteenzetting gegeven van de nieuwe grote reisvoorstelling van zijn Haagse gezelschap: De revisor. Het Russische origineel heeft Boermans grotendeels zelf bewerkt, een van de redenen dat deze inleiding relatief laat komt, steekt de regisseur schalks vast de hand in eigen boezem. Enfin, intussen hebben de acteurs de eerste schreden gezet, er wordt al gespeeld, gezongen en gedanst. Op naar de première van 16 januari!

Corruptie is hot

Uit het welwillende gemurmel in de zaal borrelt dan toch een vraag op: waarom juist dít stuk? Deze komedie in vijf bedrijven van Nikolaj Gogol uit 1836, een grotesk verhaal over een kleine plattelandsgemeenschap vol ijdele zielen, die zich tot haar schrik geconfronteerd ziet met een hoofdstedelijk controleur die poolshoogte komt nemen van spendering van overheidsgelden. Iedereen heeft boter op zijn hoofd, aanknopingspunt voor een hoop hilarische verwarring - altijd leuk, maar waarom nu?

Omdat het op de ziel van de tijd staat, zegt Boermans. Sla de krant erop na: corruptie is hot. Hoe opener of groter de wereld, hoe meer men in een kleine regionale gemeenschap probeert mooi zijn eigen zaakjes zelf te regelen. 'We houden onze gemeenschap gaande, we beschermen haar - zo heet dat dan.'

Tegen een dubbele bedreiging, vult dramaturg Remco van Rijn aan: Brusselse bemoeizucht en asielzoekers. Boermans grinnikt. 'Er zit een aantal elementen in die Gogol niet schreef, maar we hebben ons zo veel mogelijk aan het stramien van het stuk proberen te houden. En het tegelijk getransponeerd naar nu. Dat is het verhaal. Willen jullie een stukje horen?'

(Tekst gaat verder onder foto)

Diewertje Dir. Beeld Barrie Hullegie

Omtrent DD

‘Ik zit echt tussen de crème de la crème’, zegt Diewertje Dir (26) glimlachend. Na haar NT-stage vorig seizoen in As You Like It ze zat toen nog op de toneelschool vroeg Theu Boermans haar voor De revisor. Dir was inmiddels opmerkelijk veel te zien: in BAAL, Peer Gynt (ITs Festival), De Wilde Eend (regie Maren Bjørseth), en nu dus als burgemeestersdochter. ‘Ik vind dit spannend, maar voel me wel vrij en je moet het moment toch ook een beetje pakken. Als ik er niet in knal, schuif ik eronder! Ik ben dol op dat muzikale deel, heb enorme zin om te spelen en daar krijg ik alle ruimte voor. Tuurlijk voel ik me ook groen. Maar het is zo leuk. Met Antoinette (Jelgersma, red.) drink ik elke week even koffie, praten we over het repetitieproces. Ik heb het nooit zo gepland. Maar zoals het spelplezier hier ruimte krijgt, deze manier van samen spelen, dat was wel een droom.'

Actrice Antoinette Jelgersma. Beeld Erik Smits

Menselijk onvermogen

De acteurs pakken hun script erbij. Stefan de Walle schraapt zijn keel. Hij speelt de burgemeester van een niet nader genoemd stadje onder de Moerdijk. Hij heeft de wethouders bij hem thuis uitgenodigd om hen op de hoogte te stellen van het slechte nieuws. Hij houdt een denkbeeldige brief omhoog en barst los:

'Deze kreeg ik vanochtend van Huub Duikelman, onze Europarlementariër, sommigen van jullie kennen hem. Ik ben de peetvader van zijn zoon. Hij schrijft... waar staat het...? Om je te waarschuwen, dat er een revisor onderweg is naar jullie met de opdracht om de resultaten te controleren van de vele Europese subsidies die jouw gemeente heeft mogen ontvangen. Hij reist zeer waarschijnlijk incognito, dus hou je ogen open...' (...) 'Ik weet dat jullie als bestuurders af en toe en hier en daar misschien wat 'tekortschieten' in jullie publieke taken, dus als ik jullie was zou ik me een tijdje gedeisd houden...'

Daarmee begint het allemaal. 'Het wordt vaak als een klucht gebracht, maar dat is een misverstand', aldus Boermans. 'Een politiek pamflet moet het ook zeker niet zijn. Het ging Gogol om het menselijk onvermogen en er ligt heel wat emotie en gevoeligheid in de collectieve samenzwering die zo'n gemeenschap is.'

Waarop hij onverwacht wordt onderbroken door een geluidsbandje met een religieus lied. Want, o ja, het college van B en W vormt ook het plaatselijke kerkkoor.

'Mensen, in godsnaam, laten we samen zingen. Wie weet helpt 't. Pak elkaar bij de hand en sluit de ogen.' (Uit: De revisor)

Betty Schuurman in de grime. Beeld Erik Smits

Maandagmorgen 7 december, 11 uur.

Zangoefeningen in het repetitielokaal.

Iedereen druppelt langzaam binnen, langs het kerststalletje bij de deur naar de grote tafel met koffie. Regie-assistente Marjolein Polman belt over een zieke actrice: Hannah Hoekstra zal er niet bij zijn vandaag. Ook Jappe Claes (plaatselijk ict-specialist) ontbreekt nog. Tien acteurs nemen samen nog even losjes het nieuws van de dag door, Antoinette Jelgersma en Diewertje Dir, respectievelijk burgemeestersvrouw en -dochter, kletsen bij over afgelopen weekeinde. Maar dan kruipt pianist Patrick Rugebregt achter zijn instrument en moeten de stemmen serieus worden losgemaakt.

Zo is de burgemeester een tenor, evenals zijn secretaris Gerard en plaatselijk ondernemer Pieter Bobbelman. Die andere ondernemer, Pieter Dobbelman: bas. Wethouder van Welzijn en Sport (Betty Schuurman) staat hier naast Osman, vluchteling van Arabische komaf, gespeeld door Mark Rietman. In opperbeste stemming zingen ze dat het een lieve lust is:

'Aan 't einde der dagen
Heeft Hij gevonden
Al onze daden
En al onze zonden'

Van een revisor of iemand die daarvoor doorgaat (Joris Smit) evenwel nog geen spoor.

'Toneel houdt de mens zogenaamd een spiegel voor, nietwaar, dat zeggen ze toch? En wat zien we dan? Volgevreten, zelfingenomen, volledig teleurgestelde en mislukte monsters. Waar of niet?' (Uit: De revisor)

(Tekst gaat verder onder foto)

Acteur Mark Rietman. Beeld Erik Smits
Acteur Stefan de Walle wordt gezenderd. Beeld Erik Smits

Dinsdag 22 december, 10 uur 's morgens.

Brasserie Keyzer, Amsterdam.

'Hoe weliger de corruptie tiert, hoe groter de nood aan saamhorigheid - en dat is precies wat dat zingen geeft. Muziek, fanfares, het houdt de boel bij elkaar en dat ken ik goed uit de provincie.' Schuin tegenover zijn huis verorbert Theu Boermans even snel een ontbijt voor hij naar de repetities in Den Haag vertrekt. Intussen vertelt hij van zijn - ingrijpende - bewerking.

'Gerotzooi is zo oud als onze samenleving, maar in deze tijden van sociale media, klokkenluiders, Wikileaks en noem maar op, komen misstappen steeds vaker aan het licht. Voor de kunsten een dankbaar onderwerp, maar echt iets aan de kaak stellen, daar zijn andere media voor. Een goed onderzoeksartikel, ik lees het graag. Toneel, vind ik, moet gaan over de menselijke maat der dingen. Niet zozeer vingerwijzen en roepen: dat is heel erg fout en vijandbeelden scheppen, maar kijken hoe iemand dat moreel voor elkaar krijgt, recht lullen wat krom is. De revisor is daar een prachtig vehikel voor.'

Abstract decor

Nee, geen zacht snorrende samowar, gedoe met posterijen, afstanden gemeten in werst en andere folklore. Wel bijvoorbeeld een ict-man die het stedelijk netwerk beheert, iedereen aldus in de gaten houdt en op kleine schaal doet wat Google doet: die informatie duur verkopen. Boermans: 'Maar hij spioneert omdat hij zo eenzaam is. Het leven van andere mensen is veel interessanter dan zijn eigen bestaan. Ach, er zit overal verdriet achter en iedereen heeft wel iets op zijn geweten, de bezoekende revisor niet minder. Dat maakt de komedie, dat niemand rein is. Daar was het Gogol in essentie om te doen. Ik heb er veel lol aan gehad, hoor. Tuurlijk, veel gedrag blijft heus abject. Maar je moet ook de achterkant laten zien.

'Omdat de setting redelijk naturalistisch is, vond ik het van belang een abstract decor te hebben. Je kunt je op de tekst concentreren en tegelijk is het spannend. In dit geval kun je er soms plotseling doorheen kijken en zien dat er heel wat wordt afgeluisterd. Niemand vertrouwt ook maar iemand.'

'We leggen die revisor in de watten en proberen hem zo veel mogelijk voor ons te winnen. Is dat begrepen? Ik ga er zelf heen. We hebben iemand nodig die ons hieruit kan redden.' (Uit: De revisor)

Acteur Joris Smit. Beeld Erik Smits

Dinsdag 5 januari, 4 uur 's middags, grote zaal Koninklijke Schouwburg. Eerste repetities in het decor.

Voor de toegangsdeur zit Diewertje Dir, net van de toneelschool en met haar 26 jaar de jongste en de tengerste van de troupe, behoorlijk doortastend niettemin. Ze draagt een blauw vestje op een caramelkleurige vintage jurk en een pruik: haar outfit als ambitieuze burgemeestersdochter, met een oogje op de revisor. Kort daarop gaat ze voor, de zaal in, waar collega's hun plek proberen te vinden in het decor van Bernhard Hammer: groot, vierkant en spannend aangelicht. Altijd even wennen, een nieuwe ruimte: burgemeester en wethouders struikelen over elkaar heen. Vanuit de zaal kijkt Joris Smit in karmozijnrood pak geamuseerd toe. Zometeen zal hij aantreden als de revisor.

'Ik sprong een gat in de lucht', zegt Smit (34), sinds 2013 vaste speler bij het NT; de titelrol kwam toch onverwacht. 'Ik zag het stuk al eerder in een regie van Dirk Tanghe en de absurditeit ervan sprak me direct aan. Het Russische origineel vond ik een beetje duf, maar ik had er absoluut vertrouwen in dat Theu er lekker mee aan de haal zou gaan. En zo spelen we nu, in deze tijd een 'revisor' waarmee we ook iets over de vluchtelingenkwestie kunnen zeggen!

'Mijn personage wordt voor de gevreesde controleur aangezien. Hij heeft een geldprobleem, geen geweldig zelfbeeld, het is een enorme mopperkont, maar zodra hij de aandacht krijgt van de burgemeester, neemt-ie de regie. Die ontwikkeling is leuk om te doen. Ik kan bovendien lekker de spot drijven met de theaterwereld, ik kan met een knipoog naar mezelf spelen. En het is heel fijn om dit met zijn dertienen, nagenoeg het hele ensemble, op te pakken.'

Denkt even na, zegt: 'Waarvoor ik wel moet waken is dat ik alleen maar een driftkikker speel. Ik moet een zachte kant zien te vinden. Ja, ik zou best een extra repetitieweek kunnen gebruiken, om nog wat meer uit te zoeken, maar ach, ik ga gewoon gestaag verder - komt goed.'

De revisor gaat 16/1 in première in de Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 5/3.

Eerdere revisors

2003
De Utrechtse Paardenkathedraal van regisseur Dirk Tanghe legde een uitvergrote, gemaniëreerde speelstijl aan de dag, gepaard aan strakke en heldere toneelbeelden en resulterend in de dolgedraaide feestelijkheid, kenmerkend voor Tanghe.

1990
Het Nationale Toneel had ook toen een première in de Koninklijke Schouwburg, in regie van Franz Marijnen, met onder anderen Peter Tuinman en Gijs Scholten van Aschat. Marijnen en zijn troupe knipoogden eveneens naar de actualiteit, met draaiend portret van Gorbatsjov bijvoorbeeld, en een nieuwslezer die aankondigde dat het Nationale Toneel Gogol ging doen.

1973
Lou Landré en Max Croiset schitterden in de voorstelling van het Publiekstheater, waarin ook Theu Boermans destijds een rol had 'als bediende die met gekonfijte vruchtjes op en af ging'. Boermans herinnert zich dat er in die tijd vaak werd verwezen naar de legendarische opvoering in regie van Han Bentz van den Berg eind jaren zestig, met de befaamde Henk van Ulsen als de revisor.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden