There Was a Country

Achebe komt niet los van zijn Biafra-trauma

Chinua Achebe (82) is de peetvader van de Afrikaanse literatuur. Alleen al daarom is de verschijning van zijn memoires over de Biafra-oorlog (1967-1970), There Was a Country, een gebeurtenis. Wat het extra bijzonder maakt, is dat Achebe pas veertig jaar later over die traumatische burgeroorlog in zijn geboorteland Nigeria kon schrijven.

Het schrijverschap van Achebe begon in de jaren vijftig. Zijn Things Fall Apart (vertaald als Een wereld valt uiteen) over de botsing tussen de traditie en het moderne, koloniale bestuur en onderwijs verscheen in 1958. De roman zette de toon voor tientallen jonge Afrikaanse schrijvers. Achebe werd de adviseur van de Britse uitgeverij Heinemann toen die in 1962 de fameuze African Writers Series initieerde. Alle later groot geworden auteurs begonnen in die serie.

De Biafra-oorlog veranderde echter alles voor Achebe. Hij deed mee aan de afscheiding van zijn volk de Igbo's als het onafhankelijke Biafra onder leiding van kolonel, later generaal Ojukwu. Het liep uit op een gruwelijk drama van geweld en massale hongersnood met ruim twee miljoen doden. Biafra werd verslagen en Achebe kon jarenlang alleen essays en gedichten schrijven.

Pas in 1987 verscheen weer een roman: Anthills of the Savanna, een satirische vertelling over een militaire dictatuur. Het is een bijtend boek, maar het mist de brille van zijn vroege werk: het thema van de vervreemding van de eigen cultuur van Things Fall Apart zette hij voort in No Longer at Ease en Arrow of God. Met A Man of the People (1966) richtte hij voor het eerst zijn pijlen op de nieuwe leiders in het onafhankelijke Nigeria, corrupte en leugenachtige politici die kiezers manipuleren en omkopen. Die roman eindigt met een militaire staatsgreep. Rond de verschijning gebeurde dat in het echt. Die coup en de pogroms tegen Igbo's waren het voorspel voor het Biafra-drama.

Achebe vertelt in There Was a Country over zijn eigen familiegeschiedenis, zijn literaire loopbaan en over de oorlog. Het is een stug boek, alsof Achebe nog steeds niet de gemoedsrust had voor het schrijven, maar niet langer durfde wachten gezien zijn hoge leeftijd en zwakke gestel.

Hij schrijft nog steeds niet vrijuit over zijn teleurstelling of over zijn twijfels achteraf. Hij heeft niet kunnen kiezen tussen een persoonlijk relaas en een politiek pamflet waarin hij zijn visie op de burgeroorlog voor eens en altijd duidelijk uiteenzet. Zijn persoonlijke herinneringen, waarop zijn lezers al die jaren hebben gewacht, vormen de hoogtepunten uit dit boek, maar hij blijft kort en vaak afstandelijk over de verschrikkingen die hij en zijn gezin meemaakten.

Er is ook geen plaats voor een kritische terugblik op zijn idealen - hij was als Nigeria's beroemdste schrijver het gezicht van Biafra. Hij sprak voor zijn 'land' bij de VN. Was een onhaalbaar ideaal al die ellende waard? Achebe blijft in de verdediging.

Hij is stellig in zijn weergave van de gebeurtenissen. De kwade genius is generaal Gowon, de militaire leider die Biafra liet doodtrappen. Gowon leeft nog en heeft Achebe's boek als eenzijdig en onwetend van de hand gewezen. Maar zelfs voor wie Achebe's lezing in grote lijnen gelooft, gaat de stelligheid irriteren.

Van een groot schrijver mag je meer verwachten: dat hij de dilemma's tekent, zijn tegenstrijdige gevoelens onderzoekt, het Shakespeareaanse van het drama weergeeft: idealen en hun gruwelijke gevolgen, boete en schande, woede en wroeging, een knagend geweten.

Hier en daar raakt Achebe zijn lezers in hun ziel: als hij schrijft over de dood van zijn vriend en dichter Christopher Okigbo, die voor het Biafraanse leger ging vechten. Beklemmend vertelt hij over de angst dat zijn dierbaren wat is overkomen terwijl Biafra door het oprukkende Nigeriaanse leger kleiner en kleiner wordt en ze steeds op de vlucht moeten. Maar zulke momenten zijn schaars.

Nog steeds zijn Achebe's gedichten over

Biafra het roerends. Er staat er gelukkig een aan het begin van elk hoofdstuk.

Toch is het belang van dit boek groot, juist ook door wat er niet in staat. Het is een schrijnende en daardoor meeslepende getuigenis van Chinua Achebe's onmacht de Biafra-oorlog te verwerken, zowel persoonlijk als literair.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden