theater

Theaterstuk over Marco Kroon: ‘Hij was de perfecte militair, maar eenmaal thuis lukt het allemaal net niet’

Het gedrag van de majoor inspireerde acteur en theatermaker Gillis Biesheuvel dusdanig, dat hij besloot er een voorstelling over te maken. Tot zijn eigen verbazing vond de voormalig dienstweigeraar een verrassende overeenkomst tussen het leger en zijn eigen vak.

Herien Wensink
Acteur en theatermaker Gillis Biesheuvel in het Geniemuseum Vught. Beeld Sas Schilten
Acteur en theatermaker Gillis Biesheuvel in het Geniemuseum Vught.Beeld Sas Schilten

Een soldaat krijgt de hoogste Nederlandse onderscheiding, de Militaire Willems-Orde. Hij redde mensenlevens volgens het boekje, en we noemen hem een held. Maar als hij terug is van zijn missie botst hij steeds weer met de wet. Meestal kleine vergrijpen: drugs- en wapenbezit, wildplassen, geweld jegens een agent. Soms wordt hij vrijgesproken, soms veroordeeld, maar steeds komt de held negatief in het nieuws. Waarom toch?

Dit patroon, van majoor Marco Kroon (52), fascineerde acteur en theatermaker Gillis Biesheuvel (50) zo dat hij besloot er een voorstelling over te maken. Kroon gaat over Marco Kroon zelf, en over de gesloten wereld van defensie. De wereld die op grote afstand staat van de burgermaatschappij, waardoor het voor veteranen vaak moeilijk is om naar het normale leven terug te keren.

‘Nukubu’s, zo noemen militairen ons’, zegt Biesheuvel, ‘nutteloze kutburgers. Meteen als je in dienst gaat wordt de band met de gewone wereld doorgeknipt: de loyaliteit komt volledig bij het leger te liggen. Daardoor komen veel veteranen uiteindelijk in een onmogelijke spagaat.’

Samen met schrijver en NRC-filmjournalist Dana Linssen interviewde Biesheuvel een vijftal militairen, uit alle rangen en onderdelen van het leger. Naast Marco Kroon zelf ook een vrouwelijke gevechtspiloot, een inlichtingenofficier en een geestelijk verzorger. Daarbij keken ze films en documentaires en lazen ze veel: de boeken van Kroon natuurlijk, maar ook Vrede en oorlog van Jonathan Holslag. Biesheuvel: ‘Holslag laat de voortdurende golfslag van oorlog en vrede zien, eb en vloed, al eeuwenlang. Als je dat boek leest, ben je voorgoed genezen van de illusie dat oorlog ooit zal verdwijnen.’

Marco Kroon in 2022 tijdens de herdenking bij het Nationaal Indië-monument 1945-1962. Beeld ANP
Marco Kroon in 2022 tijdens de herdenking bij het Nationaal Indië-monument 1945-1962.Beeld ANP

Toen hij als 17-jarige werd opgeroepen voor militaire dienst had hij die naïeve gedachte misschien nog wel. ‘Ik dacht: als iedereen nou gewoon stopt met vechten, dan is er geen oorlog meer.’ Hij weigerde dienst en kwam ermee weg; een jaar later werd de dienstplicht afgeschaft. Nu kijkt hij er anders tegenaan. ‘Al mijn gesprekken met de militairen leidden tot bewondering en begrip. Nederland kent sinds de jaren zeventig een pacifistisch klimaat, waarin ik ook opgroeide, vooral doordat we lang geen oorlog meer hebben meegemaakt. Burgers stonden met hun rug naar defensie. Maar sinds de oorlog in Oekraïne is de publieke opinie gedraaid.’

Elke democratie heeft een sterk leger nodig, vindt Biesheuvel nu. ‘Al is dat in de eerste plaats vanwege de dreiging die ervan uitgaat. Je wilt je niet onder de voet laten lopen, en dat moet je aan agressors duidelijk kunnen maken. Maar je moet wel zo lang mogelijk blijven praten. Als een oorlog eenmaal is begonnen, zijn de duur en de uitkomst volledig onzeker. Dan staat er eigenlijk nog maar één ding vast: de gevolgen zijn desastreus, voor alle partijen. Alleen is het soms helaas toch onvermijdelijk.’

Wat hem opviel in alle gesprekken: ‘De totale toewijding van militairen aan het leger, en aan hun werk. Hoe hartstochtelijk ze geloven in de noodzaak van wat ze doen, zelfs als dat moeilijk is, moreel verwarrend en levensgevaarlijk. Ze doen het meestal echt uit idealisme. En ze gaan voor hun collega’s letterlijk door het vuur. Dat vind ik mooi.’

Dat was ook een verrassende overeenkomst met zijn eigen vak. ‘Zoals ik als kind al aan het toneel wilde, zo willen deze mensen al hun hele leven bij defensie. Als je iets met zo veel hartstocht doet maakt dat je kwetsbaar, dat herkende ik. Net als in de kunsten is op defensie jarenlang alleen maar bezuinigd. Het imago was slecht, de beeldvorming negatief. En toch ploeteren die militairen maar door, onder steeds ongunstiger omstandigheden. Ze doen heel zwaar werk, en het is ook nog ondankbaar. Dat eist later vaak zijn tol.’

Veel veteranen worstelen met hun rol in de burgermaatschappij, zag Biesheuvel. ‘Kijk naar Kroon. Hij was de perfecte militair, maar eenmaal thuis lukt het allemaal net niet, lijkt het. In die gesloten, beschermde wereld van defensie kunnen mannen als hij optimaal functioneren. Je hebt een heel helder doel, en het leger biedt structuur, richting, discipline, routine. Het gewone leven is een stuk rommeliger, daar loopt het dan soms spaak.’

Vaak komt dat door trauma natuurlijk; ook Kroon lijdt aan een posttraumatische stressstoornis (ptss). Biesheuvel: ‘Van die geestelijk verzorger leerden we dat veteranen vaak het meeste lijden onder iets dat hij ‘moral injury’ noemt: het gevoel dat alles wat je hebt gedaan, alles wat je voor het leger hebt opgegeven en doorstaan, voor niets is geweest. Dat leidt tot frustratie, verbittering, depressie. En daar komt vaak nog ptss bij.’

Ook de veteraan die Biesheuvel speelt in de voorstelling Kroon is getraumatiseerd. In de tekst van Linssen onderdrukt hij dat adequaat: deze man voelt niets meer. Maar als zijn dochter op het punt staat op militaire missie te vertrekken, wordt hij toch geconfronteerd met zijn weggestopte herinneringen en angst. Verdriet om zichzelf voelt hij allang niet meer, maar haar verliezen doet hem pijn.

Biesheuvel: ‘We hopen dat de voorstelling al die aspecten laat zien, en die vreemde discrepantie: enerzijds de totale toewijding aan het werk, anderzijds het grote lijden dat het veroorzaakt. En hoe veel veteranen dat lijden vervolgens ook meenemen naar huis.’

De voorstelling Kroon van Het Zuidelijk Toneel is op tournee t/m 3/12.

Marco Kroon eregast op première Kroon in Vught

De voorstelling Kroon, in regie van Sarah Moeremans en met Luca Bötzel als de dochter, ging vorige week in première in Vught. Onder het publiek waren veel veteranen met hun familie, en Marco Kroon was eregast. Er was veel herkenning, zag Biesheuvel, al grapte Kroon na afloop tegen Omroep Brabant dat hij ‘meer een Netflix-man is’. Volgend jaar kan Kroon zichzelf in de bioscoop terugzien, dan komt de film Vuurlinie uit, die geïnspireerd is op zijn leven.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden