AchtergrondStreamende theaters

Theater streamen, het lijkt zo simpel, maar is het absoluut niet. Zo breng je een toneelstuk goed in beeld

Beeld Lars Deltrap

Live-registraties van toneel zijn een feest online. Voorwaarde voor het ware live-gevoel: niet de imperfecties wegpoetsen. 

Eén ooglid van Benedict Cumberbatch dat een minieme zenuwtic vertoont. Een trillende wimper. Een waas van zweet op zijn smalle bovenlip. Maar ècht zweet, geen filmzweet - zweet van de hitte van toneellampen, van de inspanning bij het declameren van Shakespeares strofen, of van de zenuwen, misschien. Live zweet. Dichterbij kun je bijna niet komen, bij de Olympische inspanning die acteren kan zijn, dan hier bij Cumberbatch als de getroebleerde Deense kroonprins Hamlet, in de registratie van National Theatre Live.

Die eenmalige live-registratie werd in 2015 gezien door 1 miljoen bioscoopbezoekers wereldwijd – een astronomisch getal voor één avondje toneel. NT Live bestaat tien jaar en is een enorm succes: ieder seizoen registreert het theater tien producties voor live vertoningen door drieduizend bioscopen in 50 verschillende landen. De in totaal 80 voorstellingen die sinds de start zijn uitgezonden zijn wereldwijd door bijna negen miljoen mensen gezien. 

Vorige week kondigde het National Theatre aan dat het zijn producties – klassiek toneelrepertoire bevolkt door Britse topacteurs in kostbare, kwalitatief hoogwaardige registraties – nu (gratis!) online beschikbaar stelt, onder de naam National Theatre At Home. Een paar andere Britse toptheaters ging het gezelschap al voor.

Beeld Lars Deltrap

Want theater streamen is een groeimarkt, ook in Nederland. De afgelopen weken plaatsten tientallen Nederlandse theatermakers en gezelschappen prompt hun producties online. Financieel is het nog niet echt een vetpot, maar acteurs, dansers en cabaretiers willen nu eenmaal graag een publiek bereiken, en dat publiek zit momenteel achter een scherm. 

Het lijkt zo simpel - waarom doet niet iedereen dit al lang? Maar zo’n registratie van een live performance is een ingewikkelde paradox, zegt regisseur Norbert ter Hall (53), die in Nederland geregeld registraties maakt van theater- en cabaretvoorstellingen. Omdat je een momentopname probeert te vereeuwigen. En omdat je een dynamische live-ervaring, die elke avond anders is, in onveranderlijk beeld vat.

Ter Hall filmde shows van onder anderen Theo Maassen, Jan Jaap van der Wal, Marc Marie Huijbrechts en Micha Wertheim, en daarnaast bijvoorbeeld ook de geliefde familievoorstellingen van Pieter Kramer bij het Ro Theater, zoals Snorro en De Gelaarsde Poes (te zien op NPOstart).  Maar noem wat hij doet zeker geen ‘verfilming’. ‘Ik wil echt die ene avond in de Kleine Komedie, of Carré, of DeLaMar vastleggen. Het is een momentopname. In die zin vergelijk ik het altijd met de registratie van een voetbalwedstrijd.’

Ter Hall stond op het punt om de tv-registratie van Alex Klaassens cabaretrevue Showponies 2 te maken, toen het land op slot ging. ‘Er werd nog overwogen om het zonder publiek te doen, maar dat moet je echt niet willen. Dan ontbreekt alle sfeer.’ 

ShowponiesBeeld Tom Sebus

 Publieksreacties zijn cruciaal bij een registratie, stelt Ter Hall. ‘Omdat je daardoor echt het gevoel krijgt dat je erbij bent, daar in die zaal.’ Bij de registratie van De Gelaarsde Poes heet verteller Wart Kamps in narrenpak de thuiskijker daarom nadrukkelijk welkom vanaf een volle tribune met uitbundig publiek. ‘Ook omdat de kijker thuis dan blijft beseffen dat hij naar live toneel kijkt, met alle imperfecties van dien.’ 

Maar een registratie biedt idealiter ook iets extra’s. Daarom filmt Ter Hall met meer dan tien camera’s: voor en achter in de zaal, op rij 3 en op rij 20, aan de zijkanten en in de coulissen. Sommige camera’s maken mooie, rustige totaalshots, andere zoomen juist heel erg in, volgen van dichtbij de bewegingen van een artiest, of maken een close-up van zijn gezicht. Ter Hall: ‘Als je zelf in een theaterzaal zit, ervaar je de voorstelling ook niet statisch. Je kijkt dan eens naar het totaal, dan weer naar één acteur. Je maakt je eigen montage in je hoofd, en die probeer ik een beetje na te bootsen.’

Logistiek vraagt dat flink wat aanpassingen in een zaal. Met een camera op rij 3, kunnen de plaatsen daarnaast en erachter niet worden verkocht. Als gewerkt wordt met een ‘rijder’, een camera die heen en weer beweegt op rails, moet een hele rij stoelen worden verwijderd – meestal de achterste rij in de zaal, om het publiek zo min mogelijk te storen.

Beeld Lars Deltrap

Door de zaal heen staan meer dan twaalf microfoons, die het gelach van toeschouwers registreren, of de publieksinteractie van Maassen met iemand op de eerste rij. Ter Hall: ‘Theo moet zich vrij voelen in wie hij eruit pikt. Wij schroeven dan het geluid van de dichtstbijzijnde microfoon wat op.’ Terugschroeven gebeurt ook, als bijvoorbeeld heel lang en doordringend gehoest wordt.

Waar National Theatre Live maar liefst twee volwaardige camerarepetities heeft, moet Ter Hall het doen zonder repeteren. ‘Maar ik neem een voorstelling altijd twee keer op, soms drie keer, en de eerste keer is dan de facto de repetitie.’ De regisseur bekijkt een show ter voorbereiding zelf vier of vijf keer. Dan worden cruciale manoeuvres genoteerd: op- en afkomsten, een liedje, een dansje, de timing van een grap. Bij de laatste voorstelling van Theo Maassen, Situatie Gewijzigd, werd minutieus bijgehouden wanneer Maassen zijn apenrotsachtige decor op klautert, en er weer af.

Cabaretier Theo Maassen in 'Situatie Gewijzigd'.Beeld Erik Smits

Tijdens de opnamen zit Ter Hall met zeven technici op de parkeerplaats van een theater in zijn regiebusje. Zijn regieassistent waarschuwt via een oortje het camerateam in de zaal voor de cruciale momenten: we zijn halverwege, of: nu komt er een liedje. ‘Dat vind ik altijd het grappigste, hoe zij alles steeds verraadt, vlak voordat het gebeurt: let op, nu komt die grap met zijn moeder!’

Maar hoe behoud je, met zo veel kennis en voorbereiding, in een registratie toch iets van de spontaniteit, levendigheid en dynamiek van het theater?

Bij National Theatre Live hadden ze tot voor kort één belangrijke stelregel: dat het, inderdaad, live was. Zo live als een voetbalwedstrijd op tv. Toeschouwers in Pathé Rembrandt in Utrecht nestelen zich met popcorn en in hun bioscoopzitje, terwijl exact op dat moment het publiek op de Britse Southbank neer zijgt in het pluche. Zo ervoeren een miljoen mensen over de hele wereld gelijktijdig hoe Cumberbatch in de eerste minuten van Hamlet (revolutionaire ingreep!) diep inademde, aarzelde, en meteen maar die beroemde woorden sprak: ‘To be or not to be, that is the question.’

Maar een collectieve live-ervaring, dat zal theater voorlopig niet zijn.

Ter Hall filmt sowieso niet live (‘Ik wil graag de ruimte houden om een beetje te kunnen monteren’.).Wel probeert hij in de registratie altijd zo veel mogelijk de energie van een voorstelling en performer te volgen. Dat geeft een ‘live gevoel.’

Beeld Lars Deltrap

Neem Situatie Gewijzigd .Daarin speelt Maassen een boze witte man, die zich in de steek gelaten voelt. Die combinatie van woede en eenzaamheid vangt Ter Hall in verschillende camerastandpunten: er zijn totaalshots waarin we Maassen van veraf over het podium zien ijsberen, eenzaam en klein, maar ook confronterende close-ups, waarbij de camera juist van heel dichtbij de woede registreert.

‘Een show van Theo is altijd een beetje rock ’n roll, dat wil ik laten terugkeren in een onstuimig beeldritme.’ Eén keer ging hij daar een beetje te ver in, misschien, bij de opnames van Met alle respect (2012) in Carré. ‘Toen had ik een camera die hem heel hectisch volgde: zijn handen, zijn gezicht, heel druk. Dat wilde ik graag, omdat Theo zelf ook zo beweeglijk is.’

Daar kwam op Twitter ‘een enorme toestand’ van, lacht Ter Hall. ‘Het was trending topic: ‘de dronken cameraman bij Theo Maassen.’ Maar dat was dus mijn schuld. Ik reageer op de energie van de artiest en de mate van experiment die daarbij past.’

Een registratie van Marc Marie Huijbrechts, bijvoorbeeld, moet veel vloeiender,  esthetischer: ‘Dat is meer Barbra Streisand die uit de bosjes komt.’ Of Micha Wertheim: ‘Zijn programma’s zijn experimenteel, dus dan kan de registratie dat ook zijn. Van een show van Micha heb ik ooit een registratie met split screen gemaakt.’

Die keuzen gaan in goede samenspraak met de artiest. Maar soms is er wel een meningsverschil over het doel van de registratie. ‘Ik wil echt het moment vangen, van die ene avond, zoals die was, met al zijn foutjes. Maar veel artiesten willen juist graag de best denkbare versie vastleggen voor de eeuwigheid.’

Beeld Lars Deltrap

Gaat een strofe de ene avond soepeler dan de andere, dan zal een acteur pleiten voor een montage zónder verspreking. ‘Maar als je de registratie zo gaat samenstellen monteer je de hele dynamiek van de voorstelling kapot. Het gevoel dat iets echt is zit hem juist ook in de imperfectie.’

Dat geldt ook voor de zichtbare naden van een pruik of een elastiekje aan een grote nepneus. ‘Nee, dat ziet er niet uit natuurlijk, maar dat is toch leuk?’

Bij het National Theatre denken ze daar anders over. Hoofd kap en grime, Giuseppe Cannas, schaft speciaal voor de opnamen realistischer pruiken aan, waarvan de randen met make-up naadloos worden weggewerkt, zoals hij demonstreert in een leuke achter-de-schermen-video. Met de schmink doet Cannas het juist zuiniger aan. ‘Voor film moet alles moet minder: lippen, wenkbrauwen, foundation.’ Zodra je ziet dat het nep is, verpest je de illusie, vindt hij.

Een registratie van NTLive mag dan ook wat kosten: gemiddeld 350 duizend pond, terwijl Nederlandse regisseurs werken met budgetten tussen de 40 duizend euro en een ton.

Beeld Lars Deltrap

Maar los van zijn budgettaire beperkingen is Ter Hall het er überhaupt niet mee eens. Toneelacteurs mogen van hem lekker groot blijven spelen - het wordt niet opeens film. ‘Maar daarom moet je wel de context blijven tonen, de zaal, het publiek. Zou je dat weglaten, dan denk je: wat doet die man raar.’

Dus dat elastiekje aan die neus? Gewoon lekker laten zien. ‘In de zaal zie je ook heus wel dat dat niet echt is - dat is de ‘suspension of disbelief’. Die charme moet je  nier verdoezelen bij de registratie, vind ik. Dat je ziet dat iets nep is, en er toch in wil geloven, dat is juist de magie van theater.’

National Theatre At Home is vanaf 2/4  te zien op YouTube. Snorro en De Gelaarsde Poes zijn te zien via NPOStart. Shows van genoemde cabaretiers staan onder meer op Netflix

Waar vind je het beste Britse toneel online?

Kwalitatieve, traditionele ensceneringen van al Shakespeares stukken, in historische kostuums en vaak schitterend oud-Engels, kun je in Londen bezoeken in theater The Globe. Dit theater streamt nu gratis een aantal van zijn mooiste producties via globeplayer.tv/

Via digitaltheatre.com kun je tegen betaling producties bekijken van verschillende Britse gezelschappen, zoals de prestigieuze Royal Shakespeare Company. Kijk daar bijvoorbeeld de energieke Hamlet van de veelbelovende nieuwkomer Paapa Essiedu. 

De mooiste Nederlandse voorstellingen om te streamen

Onder het motto Orkater & Chill zet Orkater elke dag een voorstelling uit het archief online (rond 15.00 uur).

Leuk voor het hele gezin: de familievoorstellingen van het Ro Theater Snorro en De Gelaarsde Poes, te zien via NPOstart

Via YouTube is ook de succesvolle theatermarathon The Nation van Het Nationale Theater goed te bingen: een Netflix-serie in het theater. 

Op zijn eigen site toont Sadettin Kirmiziyüz succesvolle voorstellingen uit het verleden, zoals Jeremia, een voorstelling over Hans Janmaat, samen met Marjolijn van Heemstra. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden