Theater Phobiarama op het Mercatorplein laat actuele angsten voor terrorisme zien

Samen in de botsautotootjes lekker griezelen over hoe vreselijk bang je bent, voor elkaar. Op het Amsterdamse Mercatorplein heet het Phobiarama elite, hipster en hoofddoek welkom.

Het Phobiarama van theatermaker Dries Verhoeven op het Amsterdamse Mercatorplein, een voormalige no-goarea.Beeld Eva Roefs

Tassalon De Mercator. Dirk van den Broek. Zoet & Lekkers (Spaanse churros). IJscuypje. Haarstudio Octopus. Te midden van die uiteenlopende middenstand heeft theatermaker Dries Verhoeven zijn eigen kermisattractie neergezet: Phobiarama. Midden op het Mercatorplein in de Amsterdamse wijk De Baarsjes. Voorheen gold die buurt als een no-goarea, nu is het, zeker op een zomeravond, een vrolijke mix van hipsters, vrouwen met hoofddoek, bebaarde mannen, oude Turken, jongetjes en honden die spontaan kopje-onder gaan in het fonteincomplex. Een multicultureel stadsparadijs, als het ware.

Holland Festival: Phobiarama

Dries Verhoeven
t/m 20/6 op Mercatorplein Amsterdam
In Festival Boulevard Den Bosch, 3 t/m 13/8
Spring Autumn Utrecht, 19 t/m 29/10

Angst van de alledaagse mens

Midden in een wereld vol angst. Althans, volgens Dries Verhoeven, die met zijn theaterinstallatie Phobiarama op zoek gaat naar waar de angst van de hedendaagse mens zit en waar die angst vandaan komt. En hoe die wordt aangewakkerd en in stand gehouden door politici en de media. Phobiarama speelt zich af in een grote, zwarte tent, midden op het plein, waarin Verhoeven een eigentijdse variant op een nostalgisch spookhuis heeft gecreëerd. Verhoeven: 'In Phobiarama wordt de esthetiek van het spookhuis geciteerd.'

Het publiek verzamelt zich in groepjes van twee voor de tent. Binnen nemen mensen plaats in botsautootjes die drie kwartier lang door een universum rijden waarin een geluidsdecor vol politieke retoriek en huiveringwekkende beelden domineert. Meer kan er niet over gezegd worden, Phobiarama moet vooral ook een verrassing blijven.

Verhoeven: 'Een terroristische aanslag kan ook aantrekkelijk zijn om naar te kijken. Zoals de precisie waarmee twee vliegtuigen twee torens doorboren: beelden die via de media ontelbare malen zijn herhaald. De attractie van het kwaad, een schouwspel dat zo grotesk is dat het onze verbeelding bijna te boven gaat. En bij die aanslagen staan journalisten daar verslag van te doen en ons te bedienen in onze hang naar sensatie.

Tekst gaat verder na de trailer.

Media

'Het is alsof je in een achtbaan zit en in een paar seconden je eigen ondergang beleeft. Diezelfde combinatie van angst en sensatie roept die vrachtwagen op die in een terroristische aanslag de menigte inrijdt. Door te kijken naar de verschrikking, bezweren we onze angsten. Het is de belichaming van het kwaad - zoals de heks in het sprookje.'

Omdat volgens Verhoeven de media tegenwoordig zo'n nadrukkelijke rol spelen in ons leven, is het niet het reëele gevaar dat ons stuurt, maar het mogelijke gevaar, het gevaar bij de buren. 'Voor onze angstreceptoren is dat geen verschil, de machine in onze onderbuik is al in werking gezet.'

De theatermaker ontwaart tegenwoordig een ingewikkelde weder-kerigheid. Bij elke aanslag krijgt PVV-politicus Wilders meer munitie en hoe krachtiger hij van leer trekt, des te groter de kans dat jongeren radicaliseren. In zekere zin zijn IS en Wilders van elkaar afhankelijk, vindt hij. 'In Phobiarama wil ik de angstmachine tonen die onze tijd beheerst. Ik geef geen antwoorden, maar hoop de frictiepunten bloot te leggen.'

Verhoeven vindt angst allereerst een dankbaar mechanisme - angst is er om ons te beschermen tegen gevaar. Ingebeeld of echt, de theatermaker snapt dat ook deze verslaggever op zijn hoede is als in de metro een in een hoodie verscholen, bebaarde jongeman met een rugzak tegenover hem plaatsneemt.

Verhoeven: 'Dat gevoel herken ik, als bij een pinautomaat zo'n jongen achter me staat. Dat is er aan de hand. Na die aanslag op een homoclub in Orlando, liep ik ook anders door de homoclubs waar ik kom. Irreëel, maar ook logisch.'

Phobiarama is onderdeel van het Holland Festival en zal derhalve nogal wat cultureel onderlegd publiek trekken. De kunstelite, de elitaire grachtengordelbewoners, zeg maar, in de ogen van de PVV. Terwijl Verhoeven ook graag de Turkse buurtbewoners van het Mercatorplein naar binnen wil hebben.

Tekst gaat verder na de foto.

Spraakmakend

Dries Verhoeven maakte de afgelopen jaren eerder enkele spraakmakende theaterinstallaties midden in de stad of voor musea. Zoals in Utrecht Wanna Play?, waarin hij de lust en last van datingapp Grindr aan de orde stelde. In Guilty Landscapes onderzocht hij hoe wij via onze laptops en smartphones omgaan met alles wat we weten over de ellende in de rest van de wereld. In De Uitvaart concretiseerde hij het crisisdenken in tien barokke begrafenismissen.

Dries Verhoeven: 'In Phobiarama wil ik de angstmachine tonen die onze tijd beheerst. Ik geef geen antwoorden, maar hoop de frictiepunten bloot te leggen.'Beeld Phobiarama

Publiek

'Op zich is er niks mis mee als die grachtengordel nu ook eens op het Mercatorplein komt. Maar ik hoop dat het publiek als het naar buiten komt, al is het maar even, zal nadenken over wat het betekent als moslim te leven in diezelfde angstmachine. Wat het betekent als onze premier het heeft over wij en zij, en jijzelf bij die zij behoort.'

Pretenties met zijn installatie heeft Verhoeven niet: 'Nee, ik ben er niet op uit om een sluitend statement te maken. Daar is de problematiek veel te complex voor. Het is al heel wat als een toeschouwer zijn eigen onderbuik begrijpt.'

Phobiarama was eerder te zien in Athene als onderdeel van het Fast Forward Festival. Daar werd met een ander geluidsdecor gewerkt, maar de impact ervan was groot. Verhoeven: 'De angst ligt daar nadrukkelijker op straat dan hier in Nederland. De Grieken zijn bang hun baan en huis kwijt te raken. Op hun eilanden spoelen de vluchtelingen aan. Dat is nog iets anders dan de angst dat wij bij een terroristische aanslag om het leven komen. Want die kans is statistisch gezien verwaarloosbaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden