ReportageHerdenkingsevenement

Theater Na de Dam na de Dodenherdenking op televisie te zien

In samenwerking met NOS en Internationaal Theater Amsterdam is uitgebreid programmaonderdeel samengesteld.

Acteurs Janni Goslinga, Steven van Watermeulen, Maria Kraakman en pianist Mano Yeah tijdens de opnamen van 'Na de Dam'. Beeld NOS / Stefan Heijdendael

Vorig jaar, bij de tiende editie van Theater Na de Dam, was dit theatrale herdenkingsevenement uitgegroeid tot een landelijke manifestatie met zo’n 120 producties, in theaters door het hele land verspreid. Vandaag zal na de Dodenherdenking in niet één theater met publiek bijeen worden gekomen om met toneelteksten, muziek en poëzie verder stil te staan bij het oorlogsleed en de noodzaak van herdenken, zoals inmiddels de traditie was.

Maar, zegt artistiek leider Jaïr Stranders met verbazing in zijn stem: ‘We hebben geconstateerd dat ruim honderd projecten toch doorgaan, zij het op een andere manier.’ Belangrijk onderdeel van Theater Na de Dam zijn altijd de regionale jongerenprojecten, waarbij jongeren oorlogsoverlevenden in hun wijk interviewen. Dit jaar waren er veertig gepland, en die gaan allemaal door, zegt Stranders, als vlog, podcast, hoorspel of livestream. In één geval, in Amsterdam, werden uitspraken van de geïnterviewden op ansichtkaarten gedrukt, die dezer dagen in honderden brievenbussen zullen belanden. Herdenken in quarantaine: het kost wat aanpassing, maar onmogelijk is het niet.

Stilstaan bij crises en onvrijheid heeft dit jaar een nieuwe betekenis gekregen, ziet Stranders: ‘Ik merkte deze editie pas echt bij de deelnemende jongeren dat ze begrepen wat de ouderen vertelden over niet vrij zijn.’

Sinds 2016 werkt de organisatie samen met de NOS en Internationaal Theater Amsterdam bij het programmaonderdeel Nacht Na de Dam, met acteurs, zangers en musici, dat sindsdien elk jaar om 20 voor 12 op tv wordt uitgezonden vanuit de Stadsschouwburg in Amsterdam. De drie partijen beseften dat dit jaar ‘een groter gebaar naar de samenleving’ wenselijk was. Daarom vormt die tv-uitzending nu het hoofdonderdeel van Theater Na de Dam, uitgebreid tot dik een uur en gepromoveerd naar 9 uur ’s avonds. ‘Een geluk bij een ongeluk’, aldus Stranders.

Regisseur Ivo van Hove tijdens de opnames van 'Na de Dam'. Beeld NOS / Stefan Heijdendael

Bijkomend voordeel: artiesten als Ivo van Hove en Wende Snijders hebben momenteel de handen vrij. Van Hove stelde samen met de NOS het programma inhoudelijk samen, Snijders nam de muzikale dramaturgie op zich. Zo’n 35 artiesten treden op, onder wie Douwe Bob, Claudia de Breij, Herman van Veen, Fresku, Jeangu Macrooy en acteurs van het ITA-ensemble. De Breij en Van Veen schreven voor de gelegenheid beiden een nieuw lied. Acteurs als Halina Reijn, Marieke Heebink en Ramsey Nasr lezen fragmenten voor uit de dagboeken van Etty Hillesum en Marga Minco, maar ook teksten van Shakespeare en poëzie van Leo Vroman. Alle 22 acts zijn vooraf opgenomen, met een klein team en op afstand, in de lege schouwburg of op een betekenisvolle buitenlocatie zoals de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam.

Wende brengt de Jaques Brel-klassieker Au suivant,  dit keer snoeihard elektronisch gearrangeerd. ‘De avond staat in het teken van samen herinneren en daarbij moeten we niet wegkijken van de gruwelen van oorlog. Dit lied vertolkt die heel krachtig. Het gaat over een jonge soldaat die in de rij staat voor het bordeel, en door zijn generaal wordt opgejut: ‘De volgende!’ Daar kun je heel goed een metafoor in zien voor hoe soldaten in de oorlog als kanonnenvlees worden gebruikt.’

Ook zingt ze een lied van Willem Wilmink: De rebbe leert de kinderen schrijven. ‘Dat is gebaseerd op een oud Jiddisch liedje over een rabbijn die schoolkinderen het alfabet leert. De rabbijn zegt tegen de kinderen: kennis is geen macht, maar het kan een lichtje zijn in een donkere nacht, het kan je helpen. Het eindigt met deze zin: ‘Lieve kinderen, wat een lijdensweg ga je tegemoet, daarom steek ik vast een lichtje aan, dat het altijd doet.’ Dat lied zing ik na een tekst van Tobias Schiff over de anderhalf miljoen kinderen die in de oorlog zijn vermoord.’

Ivo van Hove stelde de avond samen als een toneelvoorstelling in drie bedrijven. In het eerste deel wil hij dicht bij de stilte op de Dam blijven, zegt hij: ‘De Dodenherdenking is een mooi en krachtig ritueel, daar willen wij in sfeer en toon bij aansluiten.’ Elk deel begint met een gedicht van Leo Vroman. De jonge actrice Joy Delima, die komend seizoen toetreedt tot het ITA-ensemble, trapt af. Van Hove: ‘Dodenherdenking gaat om het herdenken van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Het is een specifieke herdenking en die willen we niet veralgemeniseren. Maar we willen wel meteen een brug slaan naar de belevingswereld van jonge mensen van nu.’

Gijs Scholten van Aschat tijdens de opnamen van 'Na de Dam'. Beeld NOS / Stefan Heijdendael

Deel twee staat in het teken van historische getuigenissen over de gruwelijke gebeurtenissen in de oorlog, zoals de moord op anderhalf miljoen kinderen. ‘Die verhalen moeten we blijven vertellen, hoe moeilijk dat ook is.’

In het derde deel wordt vooruit gekeken naar de toekomst, zegt Van Hove. ‘Is er hoop? Ik wil niet wegkijken van de realiteit, maar je kent mijn werk: ik wil ook niet cynisch zijn. In dit deel zit een andere tekst van Tobias Schiff, waarin hij worstelt om vreugde te voelen over de bevrijding. Verdriet en hoop gaan hier hand in hand.’

Van Hove wilde niet te nadrukkelijk een link leggen tussen de Tweede Wereldoorlog en de coronacrisis, ‘want je kunt die twee niet vergelijken’. De huidige realiteit resoneert natuurlijk wel mee: ‘We herdenken vanavond op een lege Dam en daarna in een lege schouwburg.’

Jaïr Stranders betreurt het dat het niet mogelijk is om fysiek samen te komen, dat toch een belangrijk aspect is van herdenken. ‘Tegelijkertijd voelen alle betrokken een grote noodzaak om dit programma te maken. Juist in tijden van crises zijn rituelen van groot belang.’

Theater Na de Dam, 4/5 van 21.05-22.10 uur op NPO1.

Theater Na de Dam: een greep uit het online programma

Regisseur Belle van Heerikhuizen maakte voor Orkater het hoorspel Wannsee, over de Wannseeconferentie, première 4/5 om 20.02. Te beluisteren via Spotify en Soundcloud. Info: orkater.nl

Actrices Jouman Fattal en Joy Wielkens spelen live via Instagram de voorstelling Broken-Winged Bird, een tekst van Timen Jan Veenstra. Rond 20:15-20:30 live via het instagramaccount van Fattal.

Performancecollectief Urland maakt een herdenkingsvideo, waarin ze via Dantes hel afdalen naar Primo Levi’s hel in Auschwitz, om uiteindelijk in het nu uit te komen. 

De hele programmering staat op theaternadedam.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden