Oog voor detail

Thé Tjong-Khing, de Anton Pieck van nu, refereert overal aan zijn zielsverwant uit de 16de eeuw

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: monster.

Detail, afbeelding uit het boek Bosch, aquarel. Beeld Thé Tjong-Khing
Detail, afbeelding uit het boek Bosch, aquarel.Beeld Thé Tjong-Khing

Een nogal hardnekkig misverstand is dat sprookjes voor kinderen bedoeld zijn. Ja, we lezen ze voor. En we kennen ze van de Efteling, enzo. Maar zouden we sprookjes verbeelden zoals ze oorspronkelijk zijn opgeschreven, vaak na eeuwen mondelinge overlevering, dan vrees ik dat het effect niet veel anders is dan wanneer je je kleuter naar Suicide Squad of The Joker laat kijken. Er worden voeten afgehakt, buiken opgesneden, kinderen het ravijn in gejaagd, vrouwen met een steen om de nek in de sloot gegooid, jongens ter dood veroordeeld. Nachtmerries gegarandeerd. Als je alleen luistert, maak je er zelf een beeld bij in je hoofd. Maar als een ander dat beeld voor je maakt, kan het verschillende kanten op.

 Afbeelding uit het boek Bosch, aquarel. Beeld Thé Tjong-Khing
Afbeelding uit het boek Bosch, aquarel.Beeld Thé Tjong-Khing

Gelukkig hebben wij Thé Tjong-Khing, de Anton Pieck van nu, die het héél anders dan Pieck aanpakt. Geboren in Purworejo, Indonesië, in 1933, creëert hij al voor meerdere generaties een wereld bij die verhalen. Nederlanders groeien op met zíjn versie van Griekse mythen, Scandinavische of Russische sprookjes, en vele andere verhalen. In Museum Kranenburgh is nu te zien hoe hij die volwassen thema’s een compleet nieuwe sfeer geeft. Door een wonderlijke combinatie van gevoel voor humor, actie, mystiek en horror. En met een slimme gevoeligheid voor beeld. Neem dit detail.

Hiëronymus Bosch, De Tuin der lusten, 1503-15 (detail uit het middenpaneel). Beeld Prado Madrid
Hiëronymus Bosch, De Tuin der lusten, 1503-15 (detail uit het middenpaneel).Beeld Prado Madrid

Een griffioen (adelaarshoofd, leeuwenlichaam) grijpt een klein monster uit de rugmand van een figuur met wandelstaf en vogelbek. Iedereen schrikt, een jongetje kijkt beteuterd toe. Er zit alles in wat Tjong-Khing kenmerkt, te beginnen met heel veel actie. Dat was ook de kern van zijn gelauwerde prentenboek Waar is de taart? en zie je hier terug; alle figuren reageren op elkaar, vaak in schrikreactie. Een vondst, want zo gaat je oog vanzelf door het hele beeld heen en weer. Er zit drama in en een vrolijkheid, kijk eens wat er misgaat!

Hiëronymus Bosch, De marskramer (detail), c.1500. Beeld Boijmans van Beuningen
Hiëronymus Bosch, De marskramer (detail), c.1500.Beeld Boijmans van Beuningen

Maar dit werk is ook nog eens vergeven van de kleine, mooi verdraaide referenties aan kunst. De griffioen die het monstertje grijpt verwijst naar de beroemde ontvoering van Ganymedes, door Rembrandt en vele andere kunstenaars verbeeld, met lekker krijsende Ganymedes. De mand op de rug van een omkijkend figuur: rechtstreeks uit Hiëronymus Bosch’ Marskramer, inclusief wandelstaf. De voorstelling komt uit het boek Bosch dat Thé Tjong-Khing maakte als ode aan zijn zielsverwant uit de 16de eeuw. Beiden combineerden humor met horror, beiden hadden een enorme fantasie, en beiden hebben een groot gevoel voor grimmige en mysterieuze sfeer. Maar de illustrator pakt zijn ode subtiel aan, niet letterlijk. De snavelfiguur vind je in de beroemde Tuin der lusten, net als de griffioen met monster in de klauwen. En elders in de voorstelling is juist wéér een ander werk te herkennen: Het narrenschip, uit het Louvre. Zo goochelt Tjong-Khing met wat we kennen en geeft hij met zijn kunst aan kinderen een gevoelige intelligentie voor beeld mee, op een heerlijke manier. Dit is de tofste manier om vertrouwd te raken met kunst, voor kinderen en hun voorlezers.

Anton Domenico Gabbiani, De roof van Ganymedes, 1700. Beeld Galleria degli Uffizi
Anton Domenico Gabbiani, De roof van Ganymedes, 1700.Beeld Galleria degli Uffizi

Thé Tjong-Khing, Bosch, het vreemde verhaal van Jeroen, zijn pet, zijn rugzak en de bal..., 2015. Uitgeverij Leopold. Te zien: Thé Tjong-Khing, in het atelier van de meesterillustrator, t/m 13 juni.

1. Hiëronymus Bosch, De Tuin der lusten, 1503-15 (detail uit het middenpaneel), Prado Madrid.

2. Hiëronymus Bosch, De marskramer (detail), c.1500, Boijmans Van Beuningen Rotterdam.

3. Anton Domenico Gabbiani, De roof van Ganymedes, 1700, Uffizi Florence.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden