INTERVIEW

The sky is not the limit

Arnoud Noordegraaf, opera-regisseur

Arnoud Noordegraafs nieuwe opera As Big as the Sky gaat over de bouwgekte van de Chinezen, over een volk dat almaar hoger wil. Het enorme decor werd, heel toepasselijk, ontworpen door Ai Weiwei.

Foto Sanne De Wilde

Kathy: 'En is het verstandig om de mens zo groot te maken als de hemel?' Sem: 'Ze zijn er niet bang voor. China is dol op de toekomst. Het land wil het. Daarbuiten schillen miljarden mensen de toekomst af en duiken er midden in. Het is de dorst naar het noodlot, naar wat er kan gebeuren.'

Kijk, daar hangt het dan. Dat ding dat de mens zo groot moet maken als de hemel. In de werkplaats van componist-regisseur Arnoud Noordegraaf (1974) in Amsterdam zweeft in een maquette, niet groter dan een schoenendoos, een kleinood van metaaldraad dat je met één hand kan fijnknijpen.

Foto Sanne De Wilde

Over een paar dagen maakt de sculptuur in Noordegraafs opera As Big as the Sky op ware grootte zijn opwachting. De gestileerde verbeelding van de koepel die architect Sem Aers in As Big as the Sky ontwerpt en die als monstrueuze kaasstolp dient om vierhonderd steden te verenigen tot één enorme, indrukwekkende, God uitdagende megapolis. En om het af te maken: bovenin zit een kijkgat, dat van het gevaarte een camera obscura maakt en de hemel projecteert op de grond. Opdat de mens op aarde zich boven de hemel waant.

Waar in de opera de westerse architect zijn kans ziet zichzelf te bewijzen met een monsterproject in China, heeft in werkelijkheid China's beroemdste en spraakmakendste kunstenaar Ai Weiwei het theaterbeeld ontworpen voor een westerse opera. Grappig, alsof de omkeringen en tegenstellingen op diverse niveaus in Noordegraafs opera in de werkelijkheid zijn doorgesijpeld. Want Aers tobt als representant van het avondland in crisis, terwijl in China de sky eerder een springplank is dan de limit en het optimisme uit een hoorn des overvloeds stroomt.

Ai Weiwei. Foto anp

Waar Aers zich vastklampt aan de schijnzekerheden van het verleden, hecht aan authenticiteit en zich uitdrukt in laat-romantisch, wagneriaans idioom, is Mulan zijn luchthartige tegenspeelster. Ze zingt Chinese opera maar maakt ook furore als popcelebrity. Ja, ze worden verliefd en nee, dat loopt niet goed af. En dat allemaal in de context van Chinese economische ontwikkelingen die voortdenderen in de vijfde versnelling.

Noordegraaf, die met UrWald en A.M. al eerder werk heeft gemaakt waarin moderne media worden gemengd met muziektheater, was al gefascineerd door China's grote sprong voorwaarts toen hij het land in 2007 bezocht. 'Er heerste een building frenzy om alles op tijd af te krijgen voor de Olympische Spelen. Ik heb maanden onderzoek gedaan naar traditionele muziekstijlen, maar ook naar de architectuur en hoe daar werd omgegaan met mensen die hun huis uit werden gezet voor de aanleg van een metrolijn of snelweg.' Zeker, misstanden en kritiek volgen op de voet, maar het geloof in vooruitgang zette de toon.

Laat Noordegraaf die sfeer in China vergelijken met dat jarenvijftigoptimisme in de Verenigde Staten. 'Die ontwakende notie dat iedereen het kan maken in deze wereld. Dat dit jaar iedereen weer een stukje beter af is dan vorig jaar. Zelfs als je sprak met studenten en kritischer mensen was de algemene houding: oké, je kan zeggen wat je wil, maar toch gaan we vooruit met zijn allen. Ik dacht: dat zal je in Europa niet zo snel horen. En we zaten toen nog niet eens in de crisis.'

Met het idee dat dat gevoel en die tegenstelling tussen Oost en West aan de basis kon staan van zijn opera, sprak hij met theaterschrijver Adrian Hornsby. Als expert had Hornsby met Neville Mars al The Chinese Dream geschreven, een lijvig boekwerk dat de Chinese urbanisatie analyseert. En hij werkte eerder met Noordegraaf aan UrWald en A.M. Het was ook Hornsby die een deel van het libretto liet vertalen in het Mandarijn.

Met al die opzetjes die Noordegraaf geeft van een volk dat rücksichtslos hoger, sneller en beter wil, verwacht je ook een enorme terugslag. Temeer omdat As Big as the Sky ook een verhaal is over hybris. En sinds de Grieken moet hoogmoed in onze theatertraditie nu eenmaal worden afgestraft. De mens die zich boven de hemel plaatst? Tsss, kijk maar uit! Toch is het eerder Sem die het onderspit delft dan de Chinese miljardair Wu Cai die hem de opdracht heeft gegeven.

Noordegraaf: 'Dat is de realiteitszin die we erin stoppen. Want waarom wordt hoogmoed in een toneeltekst afgestraft? Om het publiek een lesje te leren. Ik denk juist: we zitten in de 21ste eeuw en dat lesje kennen we wel. Daarbij is het interessant om de verwachtingen van het publiek op een heel andere manier in te lossen. Je moet als bezoeker zelf opnieuw nadenken, een herinterpretatie maken van wat nou jouw mening is over deze onderwerpen. Zonder meteen te concluderen: China wil heel veel, dus China is fout. We proberen een verhaal te vertellen waarbij we opties openlaten zonder je die mening op te dringen.'

Of voelde het oplossen op de klassieke manier, waarbij die hoogmoed inderdaad wordt afgestraft, toch een beetje als het - theatraal gestileerde -geheven vingertje richting China? Noordegraaf: 'Hm, er zit zeker kritiek in, maar ook op Europa. Tuurlijk, er is veel aan te merken op de ontwikkelingen daar. Ik heb zelf ervaren hoe ze op ondemocratische en soms ook rücksichtslose manier omgaan met de rechten en plichten van hun burgers. Maar betekent het dan dat wij met onze Europese gedachten en getob, die weliswaar zeer democratisch zijn maar vooral nu niet echt opschieten, het automatisch bij het rechte eind hebben? Wat ik probeer uit te drukken, is dat ik ook niet zo goed weet waar de waarheid ligt, wat nou het beste is.'

Hij heeft dan ook Ai Weiwei, wiens agitpropwerk de autoriteiten stevig tegen de haren in strijkt, niet eens gekozen vanwege die reputatie, maar simpelweg omdat hij een Chinese ontwerper wilde hebben die ook hier wat los zou maken. Noordegraaf: 'Adrian en ik hadden het erover dat we twee Europeanen zijn die denken een beetje kritiek op China te kunnen leveren. Dat moest tegenwicht hebben.'

Nadat Noordegraaf een synopsis had opgestuurd, reageerde de kunstenaar vrij snel. 'Hij kon zich prima vinden in de inhoud en het idee viel in goede aarde. Niet zozeer omdat hij dat zo letterlijk zei, maar omdat hij meteen praktische vragen ging stellen over hoeveel zangers er dan in het stuk zouden zitten en in wat voor zalen de voorstelling zou plaatsvinden.'

Zo werd As Big as the Sky het artistieke destillaat van Noordegraafs persoonlijke fascinatie voor de recente Chinese ontwikkelingen. Het lijkt erop dat zijn persoonlijke belevenissen doordringen in zijn werk en daarin tegen het licht worden gehouden. Aan UrWald bijvoorbeeld lag zijn eigen burn-out ten grondslag. Hij plaatste overmatige controledwang - die hem persoonlijk opbrak - tegenover het grote laten gaan. In dat licht gezien zijn Sem en Mulan wellicht afspiegelingen van Noordegraaf en Ai Weiwei?

Noordegraaf grinnikt en peinst: 'Misschien zijn het niet zozeer mijn persoonlijke ervaringen, maar eerder de worsteling in het dagelijkse leven met wat nu waarheid is, die ik laat terugkomen in mijn werk. Wanneer is iets authentiek of juist nep of magisch-realistisch? Iedereen kent bijvoorbeeld wel het fenomeen dat je ontdekt dat een bepaalde herinnering eigenlijk een foto bleek die je tante in de kast had liggen. Je kunt je dan afvragen: wat is realistischer? Jouw herinnering, die je misschien zelf hebt gefabriceerd, of die foto? Beide zijn legitiem. Net zoals Sem en Mulans opvattingen. Ze zegt het ook als het project uiteindelijk afkomt zonder Sems authentieke bezieling en hij het allemaal niet meer ziet zitten. 'Die koepel van jou is een vogelkooitje waarin ik zing: tweet, tweet, tweet; waarin de dorpelingen acteren: play, play, play; en waarin jij op je computer tekent: click, click, click. En we verdienen allemaal geld. Dus lul niet.' Zo kun je er ook naar kijken.'

As Big as the Sky gaat op 11/6 in première in het Muziekgebouw aan 't IJ (Amsterdam), in het kader van het Holland Festival. Daarna is de opera nog te zien op 12 en 14/6.

Ai Weiwei's cameo

Wie goed oplet, ziet niet alleen de hand van Ai Weiwei in As Big as the Sky maar ook de man zelf. Arnoud Noordegraaf vroeg de kunstenaar die verantwoordelijk is voor het decor een klein rolletje op video te spelen als Wu Cai, de multimiljardair die Sem Aers de bouwopdracht geeft. Weiwei's eerste reactie: 'Jezus, dat is wel het soort mens waar ik me het meest aan stoor.'