Recensie The privileged

The Privileged is een zoektocht naar het antwoord op de vraag of je over de schreef moet gaan om iets te leren ★★★★★

Jamal Harewood wordt uitgekleed door toeschouwers in 'The Privileged'. Beeld Annelies Verhelst

Stanley Milgram meets Marina Abramovic, dat is The Privileged van de Britse theatermaker Jamal Harewood, afgelopen week te zien op het Fringe Festival. Gehuld in een ijsberenpak laat Harewood zijn toeschouwers met elkaar onderzoeken hoever ze durven gaan in een verondersteld veilige, theatrale context.

Onze groep krijgt enveloppen met opdrachten die onschuldig beginnen. We doen spelletjes met de ijsbeer, geven hem eten en drinken. Er worden twee vrijwilligers gevraagd, en vrolijk sta ik op. Maar juist dan wordt de toon grimmiger. Of vrijwilliger 1 (dat ben ik) de beer even zijn pak wil uittrekken. Letterlijk: ‘Take of his skin.’ Eh, oké. Rare vraag, maar hè: het is theater. Dus volgt een ongemakkelijke exercitie waarin ik op handen en voeten achter de beer aan kruip en probeer de rits op z’n rug te pakken te krijgen. De rest van de toeschouwers kijkt toe.

Ik wil me nu eens niet verstoppen achter mijn notitieblok. Niet laf zijn, niet falen. Maar steeds als ik Harewood nader, gromt en dreigt hij of haalt naar me uit. Na een tijdje geef ik het op. Nu ontstaat er discussie in de groep: willen we de opdracht eigenlijk wel uitvoeren? Vinden we dat wel ethisch? We besluiten van niet en voelen ons daar goed bij – lekker rechtschapen en deugdzaam. Plus: mij ontslaat het van een lastige taak. 

Jamal Harewood (in berenpak) in 'The Privileged'. Beeld Annelies Verhelst

Maar dan trekt iemand alsnog Harewoods masker af. In één ruk verandert de machtsbalans. De beer gaat rechtop staan, een mens nu, angstig en kwetsbaar. Nieuwe opdrachten lopen spaak en we beginnen te vrezen dat het ‘spel’ niet zal vorderen zolang hij zijn pak draagt. Dan besluit ik, samen met een andere (witte) toeschouwer, het alsnog te doen. We stropen het ijsberenvel van Harewoods zwarte huid. Hij gehoorzaamt gedwee. Het voelt wreed, maar we doen het. Omdat we denken dat het moet, in het belang van de voorstelling, maar ook, en dat is eigenlijk het ergste, omdat het nu kán. 

Marina Abramovic zei het ooit na haar performance Rythm 0, waarbij toeschouwers haar uitkleedden, betastten, en zelfs verwondden: ‘Dit bewijst hoe makkelijk het is om iemand te dehumaniseren als hij niet terugvecht.’ Mij toonde het ook dat de keuze tussen goed of kwaad niet één keer wordt gemaakt, maar steeds opnieuw. Wie het ene moment de moreel juiste keuze maakt, kan het volgende moment alsnog de fout ingaan. We besloten het niet te doen, en toen deden we het toch. Ik mompel nog laf excuses terwijl ik Harewood uit zijn broek dwing.

Daar staat hij, naakt en vernederd, en wij zijn beschaamd en geschokt. Ik en mijn collega omdat we de daad hebben verricht, de rest omdat ze hebben toegekeken en zwegen.

Natuurlijk: het is maar theater. En we zijn nu precies waar Harewood ons wil hebben. Dat vertroebelt zijn experiment enigszins: maken we onze keuzen hier als mens, vanuit een bepaalde hogere moraal, of als theaterbezoekers die willen weten hoe de voorstelling eindigt? Zijn de twee van elkaar te scheiden? Deelnemers aan het beroemde Milgram-experiment die een ander elektroshocks toedienden, zullen heus ook hebben gedacht: het is wetenschap, dus vast oké. Ondertussen waren veel van hen bereid het voltage dodelijk op te schroeven.

Moet je over de scheef gaan om iets te leren? Wellicht. Boven deze recensie staan nu vijf sterren, vanwege de impact die The Privileged op mij had. Omdat ik me realiseer dat we te ver gingen, dat ík te ver ging. Was de voorstelling geëindigd met Harewood nog in zijn pak, dan had het minder indruk gemaakt.

Hoe meer het publiek zich inzet, hoe beter dit theatrale experiment verloopt, met als griezelige paradox dat je over je eigen en andermans grenzen moet gaan om er iets van op te steken, en dus om het te waarderen. Kortom, hoe immoreler het publiek, hoe beter deze voorstelling. Dat is een huiveringwekkend besef.

Theater

Fringe Festival

The Privileged van Jamal Harewood (niet meer te zien) 

★★★★★

Fringe Festival t/m 15/9, diverse locaties, Amsterdam 

Ellen Havenaar en Esther de Haas in No Sir, No Dancing Today. Beeld Foto Annelies Verhelst

Bevoorrecht versus achtergesteld: Privileged, the musical en No Sir, No dancing today

Opvallend in het Fringe-aanbod dit jaar: twee damesduo’s die met spel en zang een sociaal-maatschappelijke realiteit onderzoeken. 

In Privileged, the Musical geven Charlotte Dommershausen en Amanda Payne (samen P(l)ayhaus) een ironisch kijkje in hun ‘first world problems’. De twee schrijven goeie teksten en kunnen samen schitterend zingen, maar hun thematiek blijft wel erg dicht bij huis, en de uitwerking is wat oppervlakkig. 

Meer indruk maakt dan No Sir, No Dancing Today, van Haas & Haav (Esther de Haas en Ellen Havenaar), die zich verdiepten in Linda en Charlotte Mulhall, die zich op weerzinwekkende wijze van hun stiefvader ontdoen. Woordloos schetst Haas & Haav een beklemmend, kansarm, white trash-milieu, vol drank en drugs. In korte tijd tonen ze met sterk fysiek spel en fraaie zang flarden van een troosteloos bestaan. Ze schuwen de gruwel niet en vergoelijken niets, maar weten desondanks empathie te wekken. Knap.

Ellen Havenaar en Esther de Haas in No Sir, No Dancing Today. Beeld Annelies Verhelst
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden