FilmrecensieThe New Gospel

The New Gospel: regisseur Milo Rau vindt zijn nieuwe Jezus onder de Afrikaanse seizoenswerkers in Italië ★★★☆☆

De film The New Gospel is tegelijkertijd fictie, documentaire en Bijbelse navertelling. Tussen de uitgebuite Afrikaanse seizoenswerkers in Zuid-Italië vond regisseur Milo Rau zijn nieuwe Jezus.

Activist Yvan Sagnet speelt Jezus in de film The New Gospel van regisseur Milo Rau. Beeld
Activist Yvan Sagnet speelt Jezus in de film The New Gospel van regisseur Milo Rau.

Het moet gezegd: Yvan Sagnet ís gewoon een halve heilige. De Kameroense activist die door theater- en filmregisseur Milo Rau tot nieuwe Messias is gekroond, voldoet aan alle eisen. Sagnet bezit een onaards soort waardigheid, zet zich onvermoeibaar in voor de goede zaak en hij is knap, ook niet onbelangrijk voor een Verlosser.

Sagnet is de hoofdpersoon in Raus nieuwe film The New Gospel, een wonderlijke hybride van fictie, documentaire en bijbelse re-enactment, gebaseerd op de vraag: als Jezus nu op aarde rond zou lopen, wie zou hij dan zijn, en waar zou hij zich sterk voor maken? Dit vraagstuk diende zich aan toen Rau, ook artistiek leider van NTGent, in 2019 werd uitgenodigd voor een kunstzinnige bijdrage aan de Zuid-Italiaanse stad Matera, toen Culturele Hoofdstad van Europa.

Jezusfilm

Matera stond eerder model voor het Jeruzalem in Pier Paolo Pasolini’s klassieker Il vangelo secondo Matteo (plus een heel rijtje andere Bijbelfilms). Rau wilde, naar dit bewonderde voorbeeld, in Matera een eigen, hedendaagse Jezusfilm maken. Toen hij ter plaatse stuitte op uitgebuite Afrikaanse seizoenswerkers, en de goede werken van Sagnet, die zich voor hen inzet, besloot hij de twee thema’s te combineren.

Het resultaat is een even curieuze als aangrijpende film, waarin Sagnet en zijn discipelen, seizoensarbeiders uit onder meer Soedan, Senegal en Nigeria, in de straten van Matera demonstreren voor meer rechten, terwijl ze daarnaast scènes repeteren voor een nieuwe verfilming van het evangelie van Mattheus. Dus zien we mannen die zich voor een hongerloontje afbeulen en in onleefbare barakken wonen, in hun schaarse vrije tijd vermoeid naar Pasolini’s meesterwerk uit 1964 kijken, ter voorbereiding op hun ‘rol’.

Voor de opnamen van de Bijbelscènes worden ze in linnen doeken gehesen en moeten ze vooral veelbetekenend hun ogen opslaan naar de hemel. Rau schuwt niet om daar ook nog het Stabat Mater van Pergolesi onder te monteren.

Geregeld word je als kijker door wanhoop besprongen: waarom moeten die arme mannen, veelal moslim bovendien, zich onderwerpen aan deze malle artistieke grillen? Wat zij nodig hebben, zijn betere arbeidsvoorwaarden en leefomstandigheden, geen pretentieuze ode aan Pasolini. Daar verandert de goedmoedige bijrol van Pasolini’s Jezus, Enrique Irazoqui (hier Johannes de Doper), verder weinig aan.

In het theater leidde Raus maatschappelijke toewijding en artistieke ambitie eerder tot onvergetelijke producties: zogenaamde historische re-enactments, waarvoor hij wereldwijd op zoek ging naar bepalende trauma’s en crises, om die op toneel gedetailleerd te reconstrueren.

Zo was er het huiveringwekkende Hate Radio (2011), een door Rwandese acteurs minutieus nagespeelde uitzending van radiozender RTLM in Kigali, die in 1994 een belangrijke rol speelde in het opzwepen van de Hutu-bevolking tot massaslachtingen van Tutsi’s. Al even onontkoombaar waren Five Easy Pieces (2016), waarin Rau kinderen een reconstructie van de daden van Dutroux liet naspelen, en La Reprise (2018), over de gruwelmoord op een homoseksuele, islamitische jongeman in kansarm Luik.

Met zijn voorstellingen wil Rau niet alleen de werkelijkheid op toneel reconstrueren; het maakproces grijpt ook in op die werkelijkheid. Aan elke productie gaat uitputtende research vooraf. Voor de rollen worden amateurs uit de betrokken gemeenschap gecast: mensen die het is overkomen, of die het had kúnnen overkomen. De research, het castingproces en de biografieën van de spelers worden vaak ook weer onderdeel van de uiteindelijke voorstelling.

Manifest

Toen hij in 2018 begon als artistiek directeur van NTGent heeft Rau deze werkwijze vastgelegd in een heus manifest (noem het gerust een evangelie), en daar wijkt hij ook in The New Gospel nauwelijks van af. Dat werkt zolang hij de teugels strak houdt. Genoemde voorstellingen waren mede zo navrant door de onopgesmukte regie. Waar de explosieve inhoud op gespannen voet staat met de onderkoelde toon, ontstaat drama.

Maar Rau kan zich ook verliezen in dweepzucht, quasi-diepzinnigheid en kitsch. Dat was het geval in zijn openingsvoorstelling bij NTGent, Het Lam Gods, een kabbelende theatrale re-enactment van het 15de-eeuwse altaarstuk. Hier werd in een ergerlijke poging tot plechtstatigheid tot vervelens toe het Agnus Dei van Samuel Barber ingezet.

Misschien gaat het mis als Rau zijn journalistieke aanpak loslaat op (te zeer) bewonderde inspiratiebronnen. Dan verstikt de artistieke pretentie zijn engagement, met soms potsierlijk resultaat. Even lijkt dit ook het lot van The New Gospel. Maar gaandeweg, als bijbelse fictie en werkelijkheid meer en meer mengen, weet Rau de toeschouwer toch te grijpen.

Zeer raak is bijvoorbeeld de scène waarin zijn hoofdpersonen in de supermarkt hun woede koelen op de schappen goedkope tomaat – het symbool van hun ellende; de reden dat ze afgeperst en uitgebuit worden. De scène echoot effectief Jezus’ vernietiging van de tempel.

Zoals de film van Pasolini een Marxistische teneur had, zo keert het evangelie van Milo Rau zich tegen het hyperkapitalisme, waarin mensen als grondstof worden vermalen. Minder militant, maar onmiskenbaar. Op die momenten is de film op zijn best.

Rau weet zijn hoofdrolspelers, onzichtbare slachtoffers van moderne slavernij, langzaam te transformeren tot iconen. De ijzingwekkende auditie van een nogal fanatieke Italiaan, die met racistische furie een zwarte stoel te lijf gaat, bewijst bovendien nog eens hoe slim de casting van Sagnet als Jezus is. Dankzij The New Gospel transformeert een Afrikaanse activist met een belangrijke, maar particuliere strijd, tot een universele figuur, die voor ons allemaal spreekt.

Overigens kwamen er mede dankzij deze film inderdaad fairtrade tomaten en betere huisvesting voor de arbeiders.

Hoogdravend blijft het, maar soms zijn grote gebaren nodig.

The New Gospel

Drama/documentaire

★★★☆☆

Regie: Milo Rau

Met: Yvan Sagnet, Enrique Irazoqui, Maia Morgenstern e.a.

Te zien op Picl

De maker:

Milo Rau (44) werd geboren in het Zwitsere Bern. Hij studeerde sociologie, Duitslandstudies en Romeinse talen in Parijs, Zürich en Berlijn. Rau begon zijn carrière als journalist en legde zich na 2002 steeds meer toe op het schrijven en regisseren van toneel. Hij werkte bij belangrijke Duitse theaters als het Maxim Gorki Theater en Hebbel am Ufer en zijn voorstellingen werden geselecteerd voor prestigieuze festivals als Theatertreffen en het Festival d’Avignon. Sinds 2018 is hij artistiek directeur van het Vlaamse gezelschap NTGent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden